(HPĐT)- Việc các nước ký kết Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS 1982) 40 năm trước đây là bước đi quan trọng để điều hành và duy trì an ninh, trật tự đối với đại dương - nguồn lợi chung to lớn của nhân loại. Không những vậy, UNCLOS 1982 được coi là văn kiện quan trọng góp phần bảo đảm hòa bình và phát triển bền vững biển, đại dương.
Quang cảnh phiên họp toàn thể của Liên hợp quốc kỷ niệm 40 năm thông qua UNCLOS 1982.
“Bản Hiến pháp của đại dương”
Có thể nói sự ra đời của UNCLOS 1982 tạo nền móng thiết lập trật tự quốc tế mới trên biển, bởi công ước này quy định rất rõ ràng, cụ thể về những nguyên tắc chung và những nội dung chi tiết để giải quyết các tranh chấp trên biển. Thông qua UNCLOS 1982, nhiều cơ chế riêng biệt về giải quyết tranh chấp trên biển được thiết lập, như ủy ban hòa giải, trọng tài..., đặc biệt là Tòa án quốc tế về Luật Biển (ITLOS). Trên cơ sở UNCLOS 1982, cơ chế giải quyết tranh chấp bắt buộc thông qua hòa giải và trọng tài được thông qua và áp dụng trên thực tế. Các cơ chế này góp phần duy trì việc tuân thủ những quy định của UNCLOS 1982 trên các vùng biển, đồng thời tạo cơ sở để các quốc gia giải quyết các tranh chấp trên biển một cách hòa bình.
Năm 2016, Timor Leste là nước đầu tiên trên thế giới căn cứ vào thủ tục hòa giải bắt buộc quy định trong các điều 297 và 298 của UNCLOS 1982, yêu cầu Australia thực hiện thủ tục hòa giải để phân định ranh giới biển giữa hai nước. Kết quả là hai nước đạt được thỏa thuận phân định ranh giới biển cuối cùng vào ngày 6-3-2018.
Năm 2012, Tòa án Công lý quốc tế (ICJ) ra phán quyết vụ Nicaragua kiện Colombia về việc phân định chủ quyền các đảo Roncador, Serrana và Quitasueno và phân định vùng biển liên quan tại biển Caribe. Theo phán quyết, các hòn đảo nêu trên thuộc chủ quyền của Colombia, nhưng ranh giới lãnh hải mà Colombia từng áp đặt cho Nicaragua là không đúng quy định của UNCLOS 1982. Với phán quyết, Nicaragua có quyền mở rộng vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) ra tới 200 hải lý và do vậy nước này có quyền chủ quyền đối với tài nguyên thuộc vùng biển có diện tích khoảng 75.000 km2 từng bị Colombia tuyên bố quyền chủ quyền.
Một vụ điển hình nữa là tranh chấp giữa Anh và Mauritius liên quan tới việc Anh ngày 1-4-2010 thông báo kế hoạch thành lập khu bảo tồn biển rộng khoảng 210.000 km2 chung quanh quần đảo Chagos ở Ấn Độ Dương, một quần đảo thuộc chủ quyền của Mauritius. Ngày 20-12- 2010, Mauritius nộp đơn kiện Anh theo điều 287 và phụ lục 7 của UNCLOS 1982 về tính hợp pháp của khu bảo tồn biển nêu trên. Năm 2015, ICJ ra phán quyết rằng việc Anh thành lập khu bảo tồn biển như trên là sai.
Cơ sở thúc đẩy duy trì ổn định, hòa bình trên biển Đông
Nhiều chuyên gia về luật nhấn mạnh, UNCLOS 1982 là khuôn khổ pháp lý cho tất cả hoạt động trên biển của các quốc gia. Chính vì thế, Công ước thường xuyên được viện dẫn và áp dụng để giải quyết các tranh chấp liên quan tới biển trên thế giới, trong đó có khu vực châu Á- Thái Bình Dương, nơi có nhiều điểm nóng về tranh chấp trên biển như biển Đông hay biển Hoa Đông.
Trong số các vụ việc điển hình vận dụng UNCLOS 1982 phải kể tới vụ Philippines năm 2013 đệ đơn kiện Trung Quốc liên quan tới các yêu sách chủ quyền trên biển Đông. Ngày 12-7- 2016, Tòa Trọng tài thường trực (PCA), được thành lập theophụ lục 7 củaUNCLOS1982, ra phán quyết bác bỏ yêu sách phi lý của Trung Quốc về "các quyền lịch sử" đối với các vùng biển nằm trong cái gọi là "đường 9 đoạn" mà nước này đưa ra, vốn bao phủ 80% diện tích biển Đông.
Nhân kỷ niệm 20 năm ra đời Tuyên bố ứng xử của các bên ở biển Đông (DOC), lãnh đạo các nước Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và Trung Quốc thông qua tuyên bố tái khẳng định ý nghĩa và tầm quan trọng của văn kiện này đối với việc duy trì hòa bình, an ninh, ổn định ở biển Đông. Về cơ bản, các nguyên tắc và quy tắc hành vi, cơ chế đối thoại và trao đổi, sáng kiến hợp tác trên biển quan trọng mà DOC đưa ra đã tạo cơ sở cho ASEAN và Trung Quốc xây dựng Bộ quy tắc ứng xử ở biển Đông (COC). Bên cạnh đó, việc tuân thủ nghiêm túc và thực thi DOC một cách có trách nhiệm và thiện chí, trên tinh thần hợp tác, phù hợp luật pháp quốc tế, nhất là UNCLOS 1982, cũng sẽ tạo điều kiện thúc đẩy đàm phán COC.
Các chuyên gia nghiên cứu quốc tế khẳng định, UNCLOS 1982 tạo ra điểm khởi đầu rất tốt bằng cách quy định rằng các nước nên hợp tác, cũng cung cấp khuôn khổ để thực thi điều đó. Việc ASEAN và Trung Quốc ký DOC ngày 4-11-2002 cũng là minh chứng cho vai trò của hợp tác trong việc quản lý khủng hoảng và bất đồng trên biển. Trong DOC, các bên thêm một lần khẳng định sự tôn trọng và cam kết đối với tự do hàng hải và hàng không ở biển Đông, giải quyết hòa bình các tranh chấp phù hợp với luật pháp quốc tế, bao gồm UNCLOS 1982. Điều đó tiếp tục nêu rõ vai trò của UNCLOS 1982 trong việc bảo vệ và duy trì trật tự pháp lý, tạo dựng sự ổn định, hòa bình trên biển và đại dương./.
xuân nhi (tổng hợp)
