Bắc Hưng Hải trước cơ hội chuyển mình

Ngày 1/10/1958, Thủ tướng Phạm Văn Đồng bổ nhát cuốc đầu tiên tại đại công trường thi công cống Xuân Quan, mở đầu việc xây dựng công trình đại thủy nông Bắc Hưng Hải, hệ thống thủy lợi lớn nhất miền Bắc.

Hơn 200 km kênh, đập, trạm bơm, đê điều được xây dựng trong điều kiện đất nước còn nhiều thiếu thốn, phục vụ tưới tiêu, thoát úng cho 4 tỉnh, thành phố là Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Dương trước đây (nay là thành phố Hải Phòng).

Chỉ trong thời gian ngắn, một mạng lưới dẫn nước quy mô lớn đã hoàn thiện, đưa dòng nước từ sông Hồng len qua đồng ruộng, làng xóm, giữ cho những cánh đồng không khô cháy khi hạn kéo dài và không chìm trong úng ngập khi mưa dồn dập. Bắc Hưng Hải khi ấy không chỉ là công trình thủy lợi, đó là niềm tin vào khả năng con người có thể chủ động trước thiên nhiên, là nền tảng cho sự ổn định sản xuất nông nghiệp suốt nhiều thập kỷ.

Trong ký ức của nhiều thế hệ, Bắc Hưng Hải gắn với mùa vàng và sự yên tâm của nông dân khi bước vào vụ mới. Dòng nước ấy âm thầm chảy qua năm tháng, góp phần bảo đảm an ninh lương thực trong những giai đoạn đất nước còn nhiều khó khăn.

Nhưng lịch sử không dừng lại ở những năm tháng gian khó. Khi đô thị hóa và công nghiệp hóa tăng tốc, khi các khu dân cư và khu công nghiệp mở rộng dọc theo tuyến kênh, Bắc Hưng Hải bắt đầu phải gánh thêm những áp lực chưa từng có.

Dòng kênh vốn sinh ra để dẫn nước tưới tiêu ngày càng phải tiếp nhận lượng lớn nước thải sinh hoạt và sản xuất. Ở nhiều đoạn, chất lượng nước suy giảm rõ rệt, có thời điểm ô nhiễm kéo dài, mùi hôi và màu nước thay đổi bất thường khiến người dân không khỏi lo lắng.

Nguồn thải xả vào hệ thống hiện nay phân tán trên nhiều địa bàn với số lượng lớn. Không ít điểm xả chưa được xử lý đạt chuẩn trước khi chảy vào kênh. Các kết quả quan trắc môi trường trong những năm gần đây cho thấy nhiều chỉ số có thời điểm vượt ngưỡng cho phép. Hệ lụy không chỉ là năng suất cây trồng bị tác động mà còn là cảnh quan xuống cấp, là cảm giác bất an của người dân sống dọc hai bờ kênh.

Đáng suy nghĩ là Bắc Hưng Hải không còn chỉ phục vụ nông nghiệp. Dọc tuyến kênh là những khu dân cư đông đúc, cụm công nghiệp, khu đô thị mới đang hình thành. Khi nước trong kênh bị ô nhiễm, tác động lan rộng sang toàn bộ không gian sống. Một công trình từng được xem là niềm tự hào của cả nước nay trở thành lời nhắc nhở về cái giá phải trả nếu phát triển thiếu kiểm soát môi trường.

Chính trong bối cảnh đó, đề xuất đầu tư cải tạo toàn diện hệ thống với quy mô vốn lớn được đặt ra. Đây không phải là việc chắp vá từng hạng mục, cũng không phải xử lý tạm thời một vài điểm ô nhiễm. Đó là một cách tiếp cận mới, coi Bắc Hưng Hải như một cấu phần hạ tầng chiến lược cần được tái cấu trúc đồng bộ.

Trọng tâm của cải tạo là xử lý dứt điểm các điểm ô nhiễm chính, nâng cấp công trình đầu mối, hiện đại hóa công tác vận hành và tăng cường kiểm soát chất lượng nước bằng công nghệ quan trắc. Cùng với đó là thu gom và xử lý nước thải tại các khu vực xả thải tập trung, siết chặt quản lý nguồn thải phân tán, làm rõ trách nhiệm của từng cấp, từng ngành.

Xa hơn, khi dòng nước được phục hồi, hai bờ kênh có thể không còn là khoảng không gian bị lãng quên. Nước sạch trở lại sẽ kéo theo sự cải thiện cảnh quan, mở ra cơ hội hình thành những dải xanh, những không gian sống gắn với mặt nước. Khi đó, thủy lợi không chỉ dừng ở tưới nước và tiêu úng, mà trở thành một phần của cấu trúc phát triển bền vững, nơi tăng trưởng không tách rời chất lượng môi trường.

Tuy nhiên, nguồn vốn và công nghệ không phải yếu tố duy nhất quyết định thành công. Điều cốt lõi vẫn là cách quản trị. Hệ thống đi qua nhiều địa bàn, liên quan đến nhiều ngành, nhiều cấp. Nếu thiếu một cơ chế điều phối thống nhất, thiếu sự ràng buộc trách nhiệm rõ ràng và giám sát thường xuyên, mọi nỗ lực cải tạo sẽ khó tạo ra chuyển biến lâu dài. Làm sạch một dòng kênh không thể chỉ bằng một dự án, mà phải bằng sự thay đổi đồng bộ trong quản lý xả thải và trong tư duy phát triển.

Câu chuyện của Bắc Hưng Hải vì thế mở ra một vấn đề rộng hơn. Đó là cách chúng ta đặt nguồn nước vào trung tâm của quy hoạch và tăng trưởng. Không thể tiếp tục chấp nhận việc xả thải chưa xử lý rồi trông chờ vào những công trình làm sạch phía sau. Phát triển công nghiệp và đô thị phải đi cùng với đầu tư hạ tầng xử lý nước thải, phải coi bảo vệ hệ thống thủy lợi là bảo vệ chính nền tảng sinh kế của mình.

Sự hồi sinh của Bắc Hưng Hải sẽ là minh chứng rằng phát triển chỉ thực sự bền vững khi tăng trưởng và bảo vệ môi trường được đặt cạnh nhau, nâng đỡ nhau, chứ không thể thay thế cho nhau.

Gần 7 thập kỷ trước, dòng nước từng mở lối cho mùa vàng. Hôm nay, trước cơ hội chuyển mình, điều cần giữ lại không chỉ là một công trình, mà là tinh thần kiến tạo của những người đi trước và trách nhiệm với những thế hệ sau.