Bản vẽ có tầm nhìn, tương lai được kiến tạo

Trong một lần trò chuyện với người bạn làm xây dựng, anh kể câu chuyện tưởng chừng rất đời thường nhưng lại chứa đựng bài học sâu sắc. Một gia đình trẻ xây nhà trên mảnh đất nhỏ, chỉ tính đủ phòng cho hai vợ chồng và một đứa con. Họ không nghĩ rằng vài năm nữa gia đình có thể đón thêm thành viên mới, hay cha mẹ già về sống cùng. Khi nhu cầu tăng, căn nhà trở nên chật chội, buộc phải đập bỏ hoặc cơi nới, vừa tốn kém vừa chắp vá.

Ngược lại, trên một mảnh đất tương tự, gia chủ tính xa ngay từ bản vẽ, xây một tầng trước nhưng đầu tư phần móng chắc chắn đủ chịu lực, đặt sẵn vị trí cầu thang để sau này dễ chồng thêm tầng. Đến khi điều kiện cho phép, họ chỉ cần cải tạo mà không phải phá đi làm lại. Chi phí tiết kiệm, công trình vẫn tiện nghi và bền vững theo thời gian.

Bài học từ xây dựng một ngôi nhà nhỏ cũng giúp chúng ta nhìn ra nhiều vấn đề. Hạ tầng đô thị cũng như một ngôi nhà lớn nếu chỉ lo vá víu, chắp nối cho đủ nhu cầu trước mắt, sẽ đến lúc phải đào xới, phá bỏ, gây lãng phí. Ngược lại, một quy hoạch có tầm nhìn, xây dựng từng phần, từng giai đoạn và luôn nằm trong một tổng thể thống nhất để mỗi con đường, cây cầu, tuyến điện ngầm sau này đều ăn khớp với nhau.

Có ý kiến cho rằng: “Làm gì có điều kiện để tính xa như thế? Đang thiếu vốn, đất chưa đủ rộng, lo đáp ứng cái trước mắt rồi sau này tính tiếp.” Lập luận nghe qua có vẻ thực tế, nhưng chính tư duy ấy khiến nhiều công trình rơi vào vòng luẩn quẩn "xây rồi sửa", rồi lại xây mới. Càng chắp vá, càng tốn kém; càng chậm tính xa, càng phải trả giá cao.

Một con đường khi xây dựng có thể tiết kiệm vài trăm tỷ lúc đầu, nhưng khi phải nâng cấp mở rộng hoặc làm làn đường xe buýt tốc độ cao, số tiền bỏ ra lúc đó gấp nhiều lần ban đầu. Quy hoạch xa không có nghĩa là làm tất cả ngay lập tức. Có thể thiết kế trước, xây dựng từng phần, để khi mở rộng không phải phá bỏ. Chi phí không chỉ là tiền xây dựng mà còn là tiền sửa chữa, đào xới, đền bù giải phóng mặt bằng… Đầu tư có tầm nhìn giúp tiết kiệm lớn về lâu dài.

Có người lại cho rằng xã hội thay đổi nhanh, làm quy hoạch xa sẽ lạc hậu. Điều này đúng một phần nhưng không có nghĩa bỏ qua khung tổng thể. Quy hoạch hiện đại không phải bản vẽ cứng nhắc, mà là khung định hướng, có thể cập nhật từng giai đoạn mà vẫn giữ cấu trúc tổng thể. Nếu không có tầm nhìn, mỗi thay đổi sẽ thành vá víu, gây lãng phí kép.

Thực tế cho thấy, vẫn còn những công trình mới chỉ đáp ứng được nhu cầu trước mắt, chưa tính tốc độ phát triển trong tương lai. Có tuyến đường sau vài năm khai thác, bắt đầu xuất hiện dấu hiệu quá tải khi lưu lượng phương tiện tăng nhanh hơn dự báo. Một số khu chung cư vừa hoàn thành nhưng hệ thống hạ tầng phụ trợ như bãi đỗ xe, trường học, không gian sinh hoạt cộng đồng chưa theo kịp...

Trong tình trạng chung đó, một số địa phương tạo ra sự khác biệt khi làm quy hoạch có tầm nhìn. Nhiều tuyến đường được thiết kế sẵn dải phân cách đủ rộng để sau này bố trí tuyến metro, xe buýt nhanh mà không phải giải tỏa lớn. Nhiều công trình công cộng, trường học, bệnh viện được dự trù quỹ đất mở rộng để đáp ứng dân số tăng nhanh.

Tầm nhìn trong quy hoạch không có nghĩa là “vẽ thật to, làm thật hoành tráng” để phô trương. Ngược lại, nó đòi hỏi sự tính toán khoa học, dựa trên dữ liệu, xu hướng và dự báo chính xác. Một công trình được thiết kế để “lớn lên” theo thời gian sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc xây rồi nhanh chóng lỗi thời.

Bản vẽ có tầm nhìn sẽ kiến tạo tương lai, khi ấy mỗi con đường, dự án, công trình được triển khai không chỉ để phục vụ hiện tại, mà còn là lời cam kết với tương lai rằng mỗi mét đường, mỗi công trình đó sẽ đứng vững và hữu ích suốt nhiều thập kỷ.