Voọc Cát Bà là loài linh trưởng đặc biệt quý hiếm, “đặc hữu” - chỉ sống trong các cánh rừng nhiệt đới ẩm ướt của đảo Cát Bà (thành phố Hải Phòng). Theo ước tính mới nhất, hiện có khoảng 92 cá thể voọc Cát Bà đang sinh sống dọc các dãy núi đá vôi vời vợi giữa đại dương.Đây là tài sản chung của cả thế giới 8 tỷ người, là báu vật sống thật sự, nhất là khi voọc Cát Bà đã bị liệt vào danh sách 25 loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất thế giới, cũng là loài linh trưởng hiếm nhất của toàn bộ châu Á.
Cáchđây hơn 20 năm, tôi và ông Tilo Nadler, rồi bà Rossi Stenke (cả hai đều là ngườiĐức), rồi chuyên gia Chu Xuân Cảnh (nay làm việc cho tổ chức FFI -Fauna & Flora International) từng có các cuộc làm việcchungquanh số phận đáng quan ngại của đàn voọc Cát Bà. Lúc ấy, ông Tilo đã rời nướcĐức, đến Việt Nam được cả chục năm rồi, đã lấy vợ người Việt, sinh con và lăn lộnnhư một“hiệp sĩ sinhthái” giữanúi rừng Việt Nam rồi (nay ông vẫn ở Việt Nam). Ông tỏ ra thật sự lo lắng, khicó quá nhiều thông tin về việc người ta giăng lưới ở cửa hang mà voọc Cát Bàsinh sống. Thu lưới một “đõ” được đến 1/10 số voọc Cát Bà của toàn thế giới,đem về làm giả cầy.
Ông đitheo một con tem ố vàng lưu lạc ở châu Âu, trên đó vẽ hình một cá thể voọc môngtrắng được ghi nhận là đã tuyệt chủng, rồi ông đi tìm chúng. Ông“phảiduyên” vớithiên nhiên Việt Nam cả một đời vì sự kiếm tìm đắm say đó. Nhưng than ôi, ở chợcủa huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình, đầu những năm thập niên90 thếkỷ trước, ôngchứng kiến:ngườita bắt cảlũ voọc mông trắng, đan cái sọt tre, thả chúng vào đó, quẩy xuống chợ bán như…bán chó nhỏ, lợn con.
Cái thờiấy, nhận thức về giữ gìn thiên nhiên, hoang thú ở Việt Nam còn nhiều bất cập.Đó cũng là lúc, quần thể voọc Cát Bà bị đe doạ tuyệt chủng nghiêm trọng: Chỉ cònkhoảng 40 cá thể. Thế rồi các tổ chức quốc tế và chuyên gia Việt Nam cùng vàocuộc, quyết bảo vệ những đàn voọc quý hiếm đang lẩn lút trốn chạy, đang chênhchao bên bờ vực bị “xoá sổ” ấy.
ÔngTilo bấy giờ là Giám đốc Trung tâm cứu hộ thú linh trưởng nguy cấp ở Ninh Bình,thuộc địa phận Vườn Quốc gia Cúc Phương. Ông mang các cá thể voọc tịch thu đượctừ những kẻ săn bắn, tàng trữ trái phép từ năm 1998 về chăm sóc. Hai cá thể voọcđực còn sống, trong một gia đình voọc bị bắn chết tới 6 cá thể cùng lúc, tại “tệxá” của chúng ở trong hang. Được chục ngày sau,một cáthể voọc đực chết. Ít lâu sau, lại một thảm hoạ nữa xảy ra:Họ vàohang bắt voọc trái phép.Kiểm lâm có mặt, tịch thu được 3 cá thể voọc, gồm mộtcon mẹ đang ẵm con, một cá thể voọc cái sắp trưởng thành. Ông Tilo và vợ ông làbà Hiền có mặt với mong muốn đưa ba mẹ con nhà voọc xấu số về chăm sóc. Đến nơithì voọc sơ sinh và con mẹ cũng chết vì vết thương trước đó, họ đem đi tiêu huỷvà nhồi tiêu bản trưng bày. Cá thể voọc cái sắp trưởng thành được đưa về CúcPhương.
Ít lâusau, ngày 2-6-2003 (tức là 21 năm trước), hai cá thể voọc mồ côi và mấttoàn bộ các thành viên trong đàn đã làm bạn, rồi sinh hạ một bé voọc sơ sinhvàng óng ả trong điều kiện nuôi nhốt. Ông Tilo đã lấy tên con ông (Mr. Khiêm) đặtthành tên cho cá thể voọc Cát Bà lần đầu sinh sản “bởi bàn tay con người” ấy.
AnhNghị và vài người làm bảo tồn kỳ cựu còn chiêm nghiệm một sự thật đắng lòng. VoọcCát Bà không biết bơi, lúc nào cũng sống ở mép… biển. Có lúc nướccạn, chúng sang bãi nhỏ kiếm ăn, khi nước lên cao, không có lối về. Thế là ngườita xông vào tóm hết. Ở trên núi cao, chúng chạy nhanh và trốn giỏi, tập tính voọcCát Bà là kiếm ăn theo đàn vào ban ngày, tối dắt nhau rồng rắn vào hang sâu ngủ.Thợ săn theo dõi rất dễ tìm ra hang ổ, bít cửa hang bằnglưới mộtcái là “hốt” trọn cả. “Oái oăm nhất, có một thời kỳ, khỉ đen (voọc Cát Bà) bịngười ta săn lùng ráo riết, là vì… nghe đồn quốc tế người ta xì xồ nghiên cứu rồibảo nó là loài quý hiếm. Quý hiếm tức là ăn ngon, làm thuốc thì bổ béo (?). Chứkhông có giá trị sao người ta bảo vệ ghê thế (?). Và, phong trào voọc Cát Bà… bịsăn đuổi thật tai hại đã diễn ra sau đó.
May nhờcác dự án quốc tế, họ trả lương cho người theo sát, bảo vệ, nghiên cứu đàn linhtrưởng này, rồi trả cả tiền xăng chạy ca-nô, thuyền máy mỗi tháng cho nhiềuthành viên “tổ đội bảo vệ voọc”. Họ đã đến từng gia đình, từng con thuyền, gặptừng du khách để tuyên truyền, vận động. Đến nay, vẫn không một ai được đưakhách đi thăm ngắm voọc Cát Bà, hay tiếp cận gần các đàn voọc từ dưới biển, trừkhi bạn là người có chức trách, nhiệm vụ và việc “theo dấu voọc” của bạn được sự đồngý của cơ quan quản lý (như VườnQuốc gia CátBà). Nhờ sự nghiêm ngặt đó, đến năm 2024 này, cán bộ sở tại và chuyên gia quốctế tự tin, vui mừng thông báo:Lần đầu từ khi bị săn bắt, giếtchóc xuống tới đáy của bi kịch tuyệt chủng, nay đàn voọc Cát Bà đã đạt con số kỷlục: 92 cá thể (trên toàn thế giới, là “di sản thiên nhiên” chung của nhân loại).Đây được xem là thời điểm voọc Cát Bà có số lượng cá thể lớn nhất trong gần nửathế kỷ qua.
ÔngNeahga Leonard, Giám đốc Dự án Bảo tồn Voọc Cát Bà đánh giá,VoọcCát Bà hay còn gọi Voọc Đầu Vàng (Trachypithecus poliocephalus) là loài linh trưởng nguy cấp có số lượng cá thể ít thứ…nhì trên thế giới. Việc số lượng cá thể voọc Cát Bà tăng, chứng tỏ những nỗ lực bảo vệ an toàn cho đàn voọcCát Bà có kết quả tốt.Nhận thấy thảm trạng chỉ còn 40 cá thể của loài quý hiếm này vào năm 2000 quá sức“nguy hiểm”, sau đó, VườnQuốc gia Cát Bà phối hợp Hội động vật về bảo tồn loài và quần thể (ZGAP) vàVườn thú Allwetterzoo Munster (CHLB Đức) thành lập Dự án Bảo tồn Voọc Cát Bà. Cùng với hệ động thực vật phong phú, trong đó cóloài đặc hữu quý hiếmVoọc Cát Bà, năm 2004, VQG Cát Bà đã được UNESCO côngnhận là Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới, thêm một “cây gậy vàng” trong giám sátbảo tồn nơi này.
Tháng5-2024,dư luận xôn xao, các tờ báo lớn vào cuộc, khi bức ảnh của tay máy tâm huyết MaiSỹ Luân truyền tải hình ảnh đàn voọc Cát Bà (sau này xác định nơi chụp là ở khuvực Cửa Đông, Cát Bà) đen thẫm, với cặp vợ chồng nọ đang bồng bế nô đùa cùng 3bạn voọc sơ sinh vàng choé, vàng ruộm, vàng cam, vàng mê mải. Nhiều người khôngthể hiểu được, sao lại có con “khỉ” vàng ươm lạ mắt đến như thế. Tin “siêu mừng”là chưa bao giờ người ta ghi nhận được lượng voọc Cát Bà sinh sản nhiều đến vậy,chỉ trong 1 năm, 15 cá thể voọc non đã đuợc sinh hạ.
Tấtnhiên, với người từng biết về giá trị và sự độc đáo của voọc Cát Bà, hoặc dân địaphương ở đó thì chuyện xôn xao kia quá… bình thường. Thậm chí, dân sở tại gọi voọc Cát Bà làkhỉ đen. Bởi voọc giống khỉ (họ cứ nghĩ linh trưởng nào cũng là khỉ tất, chứ hồiđó ít biết tới tên gọi “voọc”), lại màu không hề xám, phần phía sau gần môngkhông hề “đỏ” như thông thường. Khỉ đen. Rồi khỉ đầu vàng. Bởi đầu voọc vàng.Hoặc khỉ vàng. Bởi con voọc Cát Bà non, khi mới sinh, mang một màu vàng ruộmtinh khôi lạ mắt. Mấy tháng sau, lông chúng mới chuyển sang màu đen, chỏm lôngtrên đầu thì phớt vàng - trắng.
Mộtngày ròng, thuê thuyền, chúng tôi được sự hướng dẫn của kiểm lâm Vườn Quốc gia Cát Bà, đi tìm đàn voọc Cát Bà dọc các đảo đá chênhvênh giữa đại dương. Ống nhòm, táp và neo thuyền im lặng chờ đợi. Từ trên đỉnhđá cheo leo khoảng 150 m so với mực nước biển, đàn voọc đu bám dọc các tán câynhiều dây leo và trèo thoăn thoắt trên đá tai mèo, chúng bẻ lá ăn bỏm bẻm với vẻmặt thơ ngộ đến nao lòng. Con đực đứng ở mỏm đá tai mèo cao quan sát, cảnh giới.Anh Nghị bảo: Có con đầu đàn, sẽ có cả đàn, con cái và con non. Theođịa hình địa vật này, lối đi về hang của chúng sẽ là hướng này, nhà báo cứ đặtmáy “siêu zoom” ở đây, chờ từ giờ đến 17 giờ30, chắc chắn sẽ “bắt hình” ngon. Quả là “túc trí đamưu”, nhờ kinh nghiệm ba chục năm của anh Nghị, chúng tôi nhảy cẫng lên trên lớphà sắc nhọn mép nước ven đảo Cống Kê, sau mỗi lần… bấm máy.
Anh Nghị dẫn tôi cập vào đảo, lội nước tới thắt lưng đểtiếp cận một túp lều của người canh voọc.Ông Vũ Đức Tăng (77 tuổi), kể: Rất tiếc, đợt bão Yagi vừa rồi, cây đổ quá nhiều, riêng khu nàyđã có tới 3 cá thể voọc sơ sinh bị “mất tích”. Chắc chắn không có rủi ro nào(kiểu bị săn bắn) đâu; ngoài việc chúng có thể đã bị chết do cây đổ, do bão… hấtvăng xuống biển. Mà họ nhà voọc Cát Bà thì không ai biết bơi cả.
“Khôngphát hiện ra sự trở lại của ba cá thể này từ mấy tháng nay. Chắc chắn chúng đãkhông qua khỏi…”, anh Nghị và ông cụ cùng trầm ngâm. Và họ kể, sau này tôi đọcnhiều tài liệu cũng cho thấy như thế thật: Mỗi lần một con đực khoẻ mạnh nào đó “cướp đàn” từ conđực khác, tức là nó hạ bệ được “ông chồng” của tất cả các con cái trong đàn. Vàtừ bản năng hoang dã “khó tin nhưng có thật”, “gã đàn ông ích kỷ và nhẫn tâm”nàybao giờcũng tìm cách… giết hết các con non của “chồng cũ” các nàng. Mục đích là gã muốncác con cái sớm động dục, sớm không bận con cái mà “chăm sóc” với gã. Mộtchuyên gia phân tích về nguy cơ chậm phát triển đàn hoặc phát triển âm của cácđàn voọc Cát Bà, ngoài nguyên nhân khách quan như bị săn bắn, bẫy giết, bị tànphá sinh cảnh, thì còn nguyên nhân tự thân “từ tiền kiếp” như trên nữa. Một kiểmlâm xác nhận, họ từng chứng kiến (có người còn chụp ảnh quay phim) việc voọc sơsinh vàng ươm bị con đực (ông chủ) mới của đàn ném… xuống biển. Họ ra cứu, đemvề chăm sóc được ít lâu sau thì bạn ấy cũng… không qua khỏi. Đấy là chưa kể, vìsống ở vùng đảo bị cô lập về đàn, dẫn tới voọc Cát Bà phải thường xuyên giao phốicận huyết, gây suy giảm nguồn gen.
Nhữngnỗ lực của Cát Bà, củathànhphố HảiPhòng, của các chuyên gia trong và ngoài nước, từ mấy thập niên qua, đã được đềnđáp. Giờ đây, chúng ta hoàn toàn có quyền hy vọng vào sự phát triển bền vững,đông đàn dài lũ của voọc Cát Bà. Để rồi thế mạnh này sẽ được phát huy trongtrong giáo dục môi trường, phát triển du lịch sinh thái ở Cát Bà. Làm sao để vẫnthượng tôn bảo tồn, vẫn cho người trong và ngoài nước được chiêm ngưỡng nhữngchú voọc quý hiếm đặc biệt, những voọc sơ sinh vàng óng ả lạ mắt này. Sự bền vữngđó, sẽ giúp có thêm nguồn tài chính, thôi thúc cộng đồng vào cuộc hơn nữa, cótrách nhiệm hơn nữa trong bảo tồn thiên nhiên ở Cát Bà. Ba tổ đội bảo vệ voọcđã hoạt động vài chục năm qua, họ được cấp ống nhòm, máy ảnh, nhiên liệu chạythuyền máy trên biển, họ được trả phụ cấp…
Thiênnhiên đã được bảo vệ tốt hơn ở Cát Bà, khi chúng tôi chứng kiến từng đàn quạ,diều hâu chao liệng trên bầu trời, thi thoảng xuống“ăn cắp” cá củangười dân ở cảng, ở các khu nuôi trồng thuỷ sản. Bà concũng chỉ xua đuổi. Giới chụp ảnh chim chóc và các loài hoang dã chúng tôi, coidiều hâu là một “đặc sản” tuyệt bích của Cát Bà. Chắc chắn không có nơi nào ởViệt Nam mà có thể chụp, quan sát được nhiều diều hâu với các tập tính thú vị củachúng như thế. Quan sát voọc Cát Bà bây giờ cũng dễ hơn, do số lượng đàn tănglên, do gần như tuyệt đối chấm dứt được nạn săn bắn, các cá thể voọc cũng dạndĩ hơn. Chúng tôi chứng kiến đàn chó nhâu nhâu sủa bên dưới, ngay các tán lácách đó không xa, cả đàn voọc vẫn ung dung thưởng thức đủ thứ lá lẩu, “của sơnhào” ngon nghẻ. Cả bầy vẫn nô đùa, “bắt chấy cho nhau” suốt vài chục phút khôngthèm… cảnh giác với ống kính tele của nhà báo.
VoọcCát Bà, niềm tự hào không chỉ của Cát Bà, của thành phố Cảng Hải Phòng, mà hơnthế, còn là disản thiên nhiên độc đáo, thơ ngộ, quý hiếm của cả nhân loại tiến bộ.Bao năm qua, nếu không có sự đồng thuận, chung tay góp sức của tất cả các cưdân huyện Cát Hải, thì chẳng chuyên gia nào đủ sức cứu các cá thể voọc nhỏ bé,côi cút, chấp chới bên bờ vực tuyệt chủng kia, để chúng có được một tương lai rộngmở như ngày hôm nay.
