Bầu cử giữa kỳ Mỹ tác động thế nào đến chính sách của Washington tại châu Á?

Thương mại, thuế quan trước sức ép từ Quốc hội

Kết quả bầu cử giữa kỳ tại Mỹ đang đặt ra những câu hỏi về khả năng Tổng thống Donald Trump tiếp tục thúc đẩy chương trình nghị sự trong hai năm còn lại của nhiệm kỳ, cũng như những tác động đối với chính sách của Washington tại châu Á.

Theo các chuyên gia, dù mức độ điều chỉnh chính sách chưa thể xác định, sự thay đổi tương quan quyền lực tại Quốc hội có thể khiến ông Trump gặp nhiều trở ngại hơn trong việc triển khai các ưu tiên đối nội và đối ngoại. Những lĩnh vực chịu tác động đáng chú ý gồm thương mại, thuế quan, quan hệ Mỹ - Trung Quốc và các cam kết an ninh của Washington tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Đối với các nền kinh tế châu Á đang phải ứng phó với bất ổn thương mại và căng thẳng địa chính trị, vấn đề được quan tâm là cục diện chính trị mới tại Mỹ có thể dẫn đến những điều chỉnh thực chất nào, trong khi những chính sách nào nhiều khả năng vẫn được duy trì.

Một trong những vấn đề được các nền kinh tế châu Á quan tâm nhất sau cuộc bầu cử giữa kỳ Mỹ là triển vọng chính sách thương mại và thuế quan của chính quyền Tổng thống Trump.

Ông Stephen Olson, nghiên cứu viên cao cấp thỉnh giảng tại Viện Nghiên cứu Đông Nam Á - Yusof Ishak ở Singapore, cảnh báo sau cuộc bầu cử giữa kỳ, Tổng thống Trump có thể ít chịu sức ép chính trị hơn khi theo đuổi chính sách thương mại cứng rắn. Theo đó, Washington có thể tiếp tục áp thuế bổ sung đối với hàng hóa Trung Quốc và các nền kinh tế châu Á khác.

Theo nhà bình luận Clyde Russell, các nước châu Á, đặc biệt là những đồng minh của Mỹ như Hàn Quốc và Nhật Bản, kỳ vọng các nghị sĩ đảng Dân chủ có thể hạn chế tác động bất lợi từ chính sách thương mại của ông Trump. Những quốc gia này cũng mong muốn Washington xem xét lại một số biện pháp thuế quan và có cách ứng xử nhất quán hơn với các đồng minh.

Tuy nhiên, khả năng Quốc hội kiềm chế chính sách thuế quan của Tổng thống Mỹ vẫn là vấn đề bỏ ngỏ, bởi Nhà Trắng nắm giữ nhiều thẩm quyền trong lĩnh vực thương mại.

Ông Olson cho rằng Quốc hội có thể thúc đẩy mở rộng diện miễn thuế đối với những mặt hàng tác động trực tiếp đến người tiêu dùng Mỹ, đồng thời tìm cách giành lại một phần thẩm quyền hoạch định chính sách thương mại từ nhánh hành pháp.

Khả năng này có thể gia tăng nếu ảnh hưởng chính trị của ông Trump suy giảm và các nghị sĩ Cộng hòa ủng hộ thương mại tự do muốn khẳng định lại vai trò của Quốc hội.

Dù vậy, không phải mọi chính sách kinh tế của chính quyền Trump đều đứng trước nguy cơ điều chỉnh. Nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu, giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, vẫn có thể nhận được sự ủng hộ của cả hai đảng.

Điều này cho thấy những thay đổi trong tương quan quyền lực tại Quốc hội chưa chắc dẫn đến sự đảo chiều trong chính sách kinh tế của Washington đối với châu Á. Thay vào đó, tác động có thể thể hiện rõ hơn ở mức độ giám sát, phạm vi áp dụng thuế quan và khả năng điều chỉnh các biện pháp thương mại cụ thể.

Khó có bước ngoặt lớn trong quan hệ Mỹ - Trung

Bên cạnh thương mại, cục diện mới tại Quốc hội Mỹ cũng có thể tạo thêm sức ép đối với nỗ lực ổn định quan hệ với Bắc Kinh của Tổng thống Trump, nhất là trong bối cảnh chính sách đối với Trung Quốc tiếp tục nhận được sự quan tâm của cả hai đảng.

Ông Adrian Ang, nghiên cứu viên kiêm điều phối viên Chương trình Mỹ tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS) ở Singapore, nhận định Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát có thể theo đuổi cách tiếp cận cứng rắn với Trung Quốc hơn cả chính ông Trump.

Theo ông Ang, điều này có thể tạo thêm sức ép đòi siết chặt các biện pháp thương mại và hạn chế công nghệ, khiến chính quyền Mỹ khó linh hoạt hơn trong xử lý quan hệ với Bắc Kinh.

Những động thái như vậy có thể ảnh hưởng đến nỗ lực xây dựng quan hệ Mỹ - Trung ổn định trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau, công bằng và có đi có lại mà Tổng thống Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã nhất trí thúc đẩy.

Ông Ang cho rằng khả năng duy trì tiến trình này sẽ phụ thuộc vào mức độ sức ép mà Quốc hội có thể tạo ra đối với Tổng thống, cũng như việc ông Trump coi thành quả ổn định quan hệ song phương là một phần di sản chính trị của mình đến đâu.

Cùng quan điểm về khả năng gia tăng sức ép từ Quốc hội, nhà nghiên cứu chính sách Trung Quốc Li Yaqi nhận định các nghị sĩ đảng Dân chủ có thể sử dụng công cụ giám sát, điều tra và kiểm soát ngân sách để gây sức ép đối với Nhà Trắng, qua đó hạn chế khả năng chính quyền điều chỉnh một số biện pháp đối với Trung Quốc.

Tuy nhiên, ông Li Yaqi cho rằng khả năng Quốc hội làm thay đổi căn bản chính sách của chính quyền Mỹ đối với Bắc Kinh vẫn tương đối hạn chế.

Ở góc nhìn thận trọng hơn, ông Drew Thompson, nghiên cứu viên cao cấp tại RSIS, cho rằng khó có thể kỳ vọng những thay đổi lớn trong chính sách của Washington đối với Trung Quốc chỉ từ việc đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Quốc hội. Những khác biệt về quan điểm, đặc biệt trong vấn đề nhân quyền, có thể tiếp tục khiến các nghị sĩ Dân chủ bất đồng với Bắc Kinh.

Theo ông Thompson, Nhà Trắng vẫn giữ vai trò quyết định đối với quan hệ Mỹ - Trung, bất kể đảng nào kiểm soát Quốc hội. Trong khi Quốc hội có quyền phân bổ ngân sách và giám sát chính quyền, nhánh hành pháp vẫn giữ vai trò chủ đạo trong hoạch định chính sách đối ngoại và triển khai các hoạt động ngoại giao.

Về phía Trung Quốc, Bắc Kinh cũng phát đi tín hiệu mong muốn duy trì quan hệ ổn định với Washington. Ngày 4/11, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh khẳng định nước này sẵn sàng tiếp tục phối hợp với Mỹ thực hiện những thỏa thuận mà Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình đã đạt được, đồng thời xử lý thỏa đáng các bất đồng và mở rộng hợp tác.

Theo ông Ang, trạng thái ổn định hiện nay trong quan hệ Mỹ - Trung phần nào xuất phát từ thế giằng co và sự phụ thuộc lẫn nhau giữa hai cường quốc. Vì vậy, triển vọng quan hệ song phương sẽ phụ thuộc đáng kể vào việc ông Trump có lựa chọn lập trường cứng rắn hơn với Bắc Kinh hay không, trong bối cảnh Trung Quốc nhiều khả năng sẽ có biện pháp đáp trả.

Không chỉ quan hệ với Trung Quốc, các cam kết quốc phòng và mức độ can dự chiến lược của Mỹ tại châu Á cũng được dự báo khó thay đổi căn bản sau cuộc bầu cử giữa kỳ.

Ông Chong Ja Ian, Phó Giáo sư tại Đại học Quốc gia Singapore, nhận định kết quả bầu cử có thể dẫn đến một số điều chỉnh trong chính sách của Mỹ đối với ASEAN, nhưng khó làm thay đổi căn bản cách tiếp cận của Washington về thương mại, sử dụng sức mạnh quân sự và ngoại giao.

Khác với bầu cử tổng thống, bầu cử giữa kỳ không làm thay đổi người đứng đầu Nhà Trắng. Tổng thống Trump vẫn nắm giữ những quyền hạn đáng kể trong lĩnh vực đối ngoại, triển khai hoạt động quân sự và áp dụng các biện pháp thuế quan. Quốc hội có thể giám sát và tìm cách hạn chế một số quyết định, nhưng khó đảo ngược toàn bộ đường lối của chính quyền.

Ông Ang cũng cho rằng Tổng thống Mỹ có quyền tự chủ lớn hơn đáng kể trong lĩnh vực đối ngoại và quốc phòng so với các vấn đề đối nội. Dù Quốc hội có quyền giám sát hoạt động của chính quyền và kiểm soát việc phân bổ ngân sách, những thẩm quyền này chưa chắc đủ để ngăn cản một Tổng thống quyết tâm theo đuổi đường lối đối ngoại đã lựa chọn.

Theo ông Ang, nếu không giành được sự ủng hộ của ít nhất 2/3 nghị sĩ tại cả Thượng viện và Hạ viện - ngưỡng cần thiết để bác bỏ quyền phủ quyết của Tổng thống, đảng Dân chủ sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc kiềm chế ông Trump, đặc biệt nếu các nghị sĩ Cộng hòa tiếp tục duy trì sự đoàn kết và ủng hộ Nhà Trắng.

Trong bối cảnh đó, những hoạt động ngoại giao sắp tới của Tổng thống Trump tại châu Á có thể cung cấp thêm tín hiệu về định hướng chính sách của Washington. Theo dự kiến, ông Trump sẽ tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN tại Manila trước khi gặp Chủ tịch Tập Cận Bình bên lề Hội nghị Cấp cao Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến.

Nhìn chung, cục diện mới tại Quốc hội có thể khiến Tổng thống Trump đối mặt với nhiều sức ép chính trị và sự giám sát chặt chẽ hơn, nhưng chưa đủ để bảo đảm những thay đổi căn bản trong chính sách của Mỹ đối với châu Á. Đối với các nước trong khu vực, thách thức vẫn là ứng phó với những bất định về thương mại và quan hệ Mỹ - Trung, trong khi các ưu tiên chiến lược dài hạn của Washington nhiều khả năng tiếp tục được duy trì.