Từ Seoul đến Paris và Tokyo, các dự án phục hồi sông nội đô đã và đang tạo bước ngoặt lớn, kết hợp kỹ thuật hiện đại với tái tự nhiên hóa nhằm khôi phục hệ sinh thái và không gian sống.
Sông ngòi là xương sống của đời sống đô thị, cung cấp nước cho sinh hoạt, sinh kế và duy trì hệ sinh thái. Tuy nhiên, đô thị hóa và sự phát triển công nghiệp đã biến nhiều dòng sông nội đô thành những kênh thoát nước thải ô nhiễm, gây ra những tác động nghiêm trọng đến sức khỏe con người, hệ sinh thái và khả năng chống chịu của thành phố. Sự xuống cấp của sông ngòi được coi là chỉ số phản ánh cách một thành phố quản lý chất thải, nước thải và quy hoạch đô thị.
Trong bối cảnh đó, việc phục hồi sông ngòi đã trở thành một ưu tiên toàn cầu, chuyển từ hoạt động bảo vệ môi trường đơn thuần sang một chiến lược tái tạo đô thị toàn diện. Các thành phố lớn trên thế giới, từ Seoul, Tokyo, Paris, đến các trung tâm đô thị ở Ấn Độ, đang đầu tư hàng tỷ đô la Mỹ vào các dự án làm sạch và tái tự nhiên hóa, nhằm khôi phục đa dạng sinh học, thúc đẩy kinh tế, và cải thiện chất lượng cuộc sống cho cư dân.
Phục hồi tự nhiên cho đường thủy đô thị
Suối Cheonggyecheon chảy qua trung tâm Seoul, có lịch sử quan trọng từ triều đại Joseon vào thế kỷ 14. Sau Chiến tranh Triều Tiên, dòng suối bị ô nhiễm nặng do hình thành các khu nhà ổ chuột và việc xả thải trực tiếp. Thập niên 1970, nhằm giảm tắc nghẽn giao thông và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, suối bị lấp bằng bê tông để xây dựng một con đường và sau đó là đường cao tốc trên cao vào năm 1976, che khuất dòng chảy tự nhiên này trong hơn 30 năm.
Đến năm 2003, chính quyền Seoul nhận ra sự cần thiết phải giải quyết những thách thức này và khởi động dự án phục hồi nhằm tái hòa nhập tuyến đường thủy vào cấu trúc thành phố và khôi phục di sản lịch sử.
Dự án phục hồi, kéo dài 27 tháng, tập trung vào việc phá bỏ đường cao tốc và con đường bê tông để để lộ dòng suối dài 5,84 km. Một trong những thách thức kỹ thuật lớn nhất là duy trì dòng chảy ổn định, do Cheonggyecheon ban đầu là dòng suối theo mùa. Giải pháp là thiết lập một hệ thống lọc nước mới, cung cấp 12.000 mét khối nước mỗi ngày từ sông Hàn (cách đó 15 km) và nước ngầm từ các đường hầm tàu điện ngầm. Nỗ lực tái tự nhiên hóa còn bao gồm việc phục hồi thảm thực vật ven sông bằng cách nghiên cứu các địa điểm tham khảo để trồng lại các loài cây bản địa.
Tokyo hồi sinh sông Sumida - tuyến đường thủy nổi tiếng
Sông Sumida, mặc dù chỉ dài 23,5 km, chảy qua khu vực đông dân cư ở trung tâm Tokyo, từng là môi trường sống thủy sinh phong phú và là nơi người dân tụ tập giải trí. Tuy nhiên, trong thời kỳ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng của thập niên 1950 và 1960, sự phát triển đô thị đã làm dòng sông bị ô nhiễm nghiêm trọng, khiến nó mang biệt danh "dòng sông chết chóc". Chính quyền Thủ đô Tokyo (TMG) đã phản ứng quyết liệt bằng cách tăng cường kiểm soát nước thải. TMG đã thông qua các sắc lệnh hành chính quy định các tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn so với luật pháp quốc gia để kiểm soát nước thải từ các nhà máy và hộ gia đình.
Bên cạnh việc kiểm soát nguồn ô nhiễm, TMG đã thực hiện các biện pháp kỹ thuật để làm sạch dòng nước đã bị ô nhiễm. Một giải pháp sáng tạo là pha loãng nước ô nhiễm bằng cách sử dụng các kênh nhân tạo để nối sông Sumida với các sông sạch hơn như Tone và Arakawa.
Bên trong dự án tỷ USD làm sạch dòng sông lãng mạn nhất thế giới
Sông Seine không chỉ là tuyến đường thủy mà còn là huyết mạch lịch sử và văn hóa của Paris, là nơi tọa lạc của các địa danh nổi tiếng thế giới. Các quan chức Paris nhận thức rõ rằng việc làm sạch con sông là cách để kết nối thành phố hiện đại với lịch sử lâu đời. Sau lệnh cấm bơi lội kéo dài cả thế kỷ (ban hành năm 1923) do mức độ ô nhiễm cao, thủ đô nước Pháp đã thực hiện một dự án phục hồi đầy tham vọng trị giá 1,4 tỷ euro (1,5 tỷ USD).
Thách thức lớn nhất đối với Paris là hệ thống cống rãnh hỗn hợp lỗi thời, được xây dựng từ thời Georges-Eugène Haussmann vào thế kỷ 19. Hệ thống này thu gom cả nước thải và nước mưa, khiến nó dễ bị quá tải khi có mưa lớn, buộc thành phố phải xả nước thải chưa qua xử lý xuống sông Seine để tránh ngập lụt. Mặc dù những nâng cấp gần đây đã giảm 90% lượng nước thải xả ra sông so với 20 năm trước, nhưng năm 2022 vẫn có 1,9 triệu mét khối nước thải chưa qua xử lý được xả vào.
Giải pháp kỹ thuật cốt lõi là xây dựng một bể chứa nước mưa ngầm khổng lồ gần ga tàu Austerlitz. Công trình này, có kích thước tương đương 20 bể bơi Olympic và khả năng chứa 45.000 m³ nước mưa, sẽ ngăn nước tràn trong các trận mưa bão, đảm bảo nước được xả từ từ vào mạng lưới cống rãnh và được xử lý tại các nhà máy hạ lưu.
Việc phục hồi sông Seine không chỉ là thành tựu về kỹ thuật mà còn là một chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu. Về mặt sinh thái, đa dạng sinh học đã có những dấu hiệu hồi sinh mạnh mẽ, với số lượng loài cá tăng từ 3 lên 32 loài...
Việc phục hồi sông ngòi mang lại ý nghĩa sâu sắc. Sông sạch giúp giảm thiểu sự tiếp xúc với mầm bệnh, hóa chất độc hại và nước thải ô nhiễm, từ đó giảm nguy cơ mắc các bệnh như tiêu chảy và nhiễm trùng da. Bên cạnh đó, việc tạo ra các không gian xanh ven sông đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe tinh thần và hạnh phúc của người dân, như đã được chứng minh tại Suối Cheonggye.
Về mặt kinh tế, các thành phố được hưởng lợi rõ rệt. Giá trị bất động sản thường tăng lên đáng kể (giá đất tăng 35-80% ở Seoul), du lịch phát triển mạnh (Varanasi), và các dự án lớn có thể tạo ra động lực kinh tế khổng lồ (tới 10,7 tỷ euro cho Olympic Paris). Sông ngòi hồi sinh cũng giúp khôi phục bản sắc văn hóa và niềm tự hào đô thị, chuyển các khu vực suy thoái thành các trung tâm giải trí và xã hội mới.
