(HPĐT)- Trong độ tuổi đến trường, nhu cầu đọc của trẻ em rất lớn. Văn hóa đọc vì thế ảnh hưởng sâu rộng tới quá trình nhận biết thế giới và hình thành nhân cách của các em thiếu nhi. Chỉ có điều, trẻ em ngày nay có quá nhiều phương tiện giải trí khác nên sách không còn là lựa chọn đầu tiên và duy nhất.
Các em thiếu nhi cần được định hướng trong việc lựa chọn sách phù hợp lứa tuổi. Trong ảnh: Nhiều học sinh tham gia Ngày hội sách tại Thư viện thành phố vừa qua.
Không phải em nhỏ nào cũng biết cách đọc, khả năng lĩnh hội
Theo PGS.TS Trần Thị Minh Nguyệt (Trường đại học Văn hóa Hà Nội), sách thiếu nhi là phương tiện đặc biệt phản ánh hiện thực khách quan bằng hình ảnh, ngôn ngữ biểu cảm phù hợp tâm lý lứa tuổi thiếu nhi. Đọc sách, các em có thể tiếp cận và lĩnh hội các giá trị văn hoá, phát triển năng lực bản thân, đồng thời hình thành và phát triển những phẩm chất tốt đẹp của con người. Nói cách khác, tri thức lĩnh hội được trong sách tác động tích cực tới sự phát triển các phẩm chất đạo đức (đức) và các năng lực (tài) - hai mặt cơ bản của nhân cách con người.
Tuy nhiên, sách thiếu nhi chỉ phát huy tác dụng giáo dục đầy đủ nếu các em có văn hóa đọc: biết lựa chọn sách có nội dung tư tưởng tốt, giá trị nghệ thuật cao, hiểu, đánh giá và lĩnh hội tri thức trong sách một cách đúng đắn, sáng tạo. Có lúc văn hóa đọc trở nên thiếu hụt trầm trọng, khi ấy người ta tìm cách đổ lỗi do các nhà văn không tạo ra được những cái mới, các nhà xuất bản không có những ấn phẩm hấp dẫn, lôi cuốn nên phần lớn trẻ em hiện nay đều trở thành đệ tử trung thành của truyện tranh nước ngoài hoặc tìm đến những phương tiện giải trí khác. Đối với các em, những cuốn sách hay không phải lượng ấn bản phát hành hay tiêu thụ “khủng”, cũng không hẳn là vì tên tuổi tác giả được báo chí, truyền thông tung hô, mà đơn giản là những cuốn sách khai thác đúng nhu cầu người đọc.
Một số công trình nghiên cứu xã hội học gần đây cho thấy, hầu hết trẻ em Việt Nam ngày nay đều yêu thích đọc sách và có thể đọc ở mọi nơi, mọi lúc, nhưng không phải em nào cũng biết cách đọc và có khả năng lĩnh hội đầy đủ các giá trị trong sách. Phần đông bạn đọc thiếu nhi chỉ đạt mức độ trung bình trong việc cảm thụ sách: 70,94% nhớ nội dung. Tỷ lệ các em đạt trình độ cao trong cảm thụ sách, tức là hiểu và rung động sâu sắc với tác phẩm: 29,87%. Số lượng các em có khả năng cảm thụ tác phẩm rất thấp: 17,21%. Ở mức độ cảm thụ thấp, các em chỉ nhớ những chi tiết gây ấn tượng mà không nắm được toàn vẹn nội dung tác phẩm, càng không hiểu được nội dung tư tưởng và giá trị nghệ thuật của tác phẩm.
Theo các nhà nghiên cứu, với tâm lý xem nhẹ tầm quan trọng của môn văn, nhiều học sinh rất lười đọc tác phẩm văn học. Điều đáng nói, dù không đọc tác phẩm, nhưng học sinh vẫn có thể soạn bài, làm bài tập... bình thường bởi có sẵn các loại sách tham khảo, chỉ việc chép theo. Việc phụ thuộc nhiều vào sách tham khảo tạo ra sức ỳ về mặt tư duy và tâm lý tiếp nhận tác phẩm. Cũng phải nhấn mạnh, sự xâm lấn, “bành trướng” của nhiều loại hình giải trí, kênh thông tin như: truyền hình, mạng internet “ngốn” thời gian không nhỏ khiến học sinh không có điều kiện tiếp cận, lĩnh hội, nghiền ngẫm đầy đủ cái hay, cái đẹp từ những trang sách.
Để đi vào chiều sâu, hiệu quả cao
Gần đây, trái với lo ngại của không ít người về sự thờ ơ của các bạn trẻ với sách và văn hóa đọc, những sự kiện về sách (ngày sách, hội sách...) thu hút đông đảo bạn đọc nhiều lứa tuổi, lứa tuổi thiếu niên. Như vậy có thể thấy, tình yêu với sách, với văn hóa đọc ở những người trẻ như dòng sông vẫn chảy, song chưa được mạnh mẽ.
Theo các chuyên gia văn hóa đọc, để xây dựng nền văn hóa đọc lành mạnh, bổ ích với thiếu nhi, cần sự tham gia có nhiệt huyết từ nhiều phía. Chúng ta vẫn cần phát động phong trào sáng tác cho thiếu nhi, để từ đó tìm ra những tác phẩm thật sự có giá trị và làm các em yêu thích. Đến lúc khuấy động phong trào đọc các tác phẩm văn học nước nhà bằng cách đưa những tác phẩm này vào từng nhà trường, từng lớp học.
PGS.TS Trần Thị Minh Nguyệt cho rằng, nhà trường là nơi tổ chức hoạt động học tập và có ảnh hưởng rất lớn tới quá trình phát triển của các em. Vì vậy, cần có sự phối hợp chặt chẽ trong hoạt động hướng dẫn đọc sách giữa nhà trường và thư viện với các tổ chức xã hội khác trong lựa chọn hình thức hướng dẫn... Các em sẽ được hướng dẫn đọc thường xuyên, đồng thời được theo dõi, giám sát việc đọc một cách chặt chẽ bởi những "chuyên gia" có kinh nghiệm và có uy tín cao - đó là các thầy cô giáo trong nhà trường.
Để bảo đảm đạt hiệu quả cao trong quá trình hướng dẫn đọc cho các em, PGS.TS Trần Thị Minh Nguyệt cho biết cần lưu ý một số nguyên tắc. Trong đó, phải kể đến tính vừa sức, thích hợp. Thiếu nhi đang trong quá trình phát triển về cơ thể, nhận thức và các đặc điểm tâm lý, còn ít kinh nghiệm sống. Nên định hướng cho các em lựa chọn những cuốn sách có nội dung thích hợp, dễ hiểu. Ví dụ, các em ở lứa tuổi nhi đồng có đặc điểm tư duy trực quan, hình tượng chiếm ưu thế trong quá trình nhận thức, vì vậy nên khuyến khích các em đọc truyện tranh, truyện ngắn... Lứa tuổi thiếu niên tu duy trừu tượng bắt đầu chiếm ưu thế, khả năng ngôn ngữ phát triển thường có hứng thú đọc truyện vừa, truyện dài... Không nên ép các em đọc những cuốn sách có nội dung tốt nhưng không phù hợp tâm lý lứa tuổi. Bên cạnh đó, cần triệt để tận dụng các hình thức trực quan, các màu sắc tươi sáng, sinh động... trong quá trình hướng dẫn các em đọc sách.
“Giáo dục văn hóa đọc cho thiếu nhi là vấn đề phức tạp, đòi hỏi phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình, thư viện thiếu nhi và các tổ chức xã hội khác. Nếu được hướng dẫn chu đáo, thường xuyên, tuân theo những nguyên tắc khoa học, hợp lý thì hiệu quả việc đọc sách được nâng cao, sách báo sẽ thực sự trở thành phương tiện giáo dục có ảnh hưởng tích cực tới sự hình thành và phát triển nhân cách ở lứa tuổi thiếu nhi”. PGS.TS Trần Thị Minh Nguyệt chia sẻ ./.
Hoàng Anh
