Biển Hải Phòng và Vũ

VI THUỲ LINH

Lưu Quang Vũ (1942-1988), con trai cả của tác giả sân khấu Lưu Quang Thuận (1921-1981) và cô gái Hà Nội phố Ngõ Gạch Vũ Thị Khánh (1925-2006). Ông Lưu Quang Thuận là người Đà Nẵng, tác giả hiếm hoi ở miền Trung viết chèo, cùng với thơ, kịch thơ. Em trai ông là nhà thơ Lưu Trùng Dương (1930-2014). Hai anh em đều được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật. Hồ sơ đề nghị giải thưởng Nhà nước tặng, truy tặng bố (2000), chú ruột (2012); Giải thưởng Hồ Chí Minh truy tặng anh trai (2000) và chị dâu (2017), đều do Lưu Khánh Thơ, con gái của ông bà Thuận - Khánh thực hiện. Cô cũng là người sưu tầm, tập hợp, gìn giữ, công bố bản thảo, xuất bản của gia đình. Yêu trọng vợ, ông Lưu Quang Thuận đặt tên người con trai đầu lòng mang tên là họ mẹ, người con gái duy nhất mang tên mẹ trong phần đệm. “Khánh Thơ” là bài thơ của Khánh. Tương tự, con trai của Lưu Quang Vũ - Xuân Quỳnh, chú bé biết vẽ, làm thơ được ông nội đặt tên Lưu Quỳnh Thơ, có nghĩa là “Bài thơ của Quỳnh”.

Gia đình Lưu Quang Vũ - Xuân Quỳnh và các con. (Ảnh: PGS.TS. Lưu Khánh Thơ cung cấp.)

Những năm chiến tranh chống Mỹ, Lưu Quang Vũ ở Hà Nội thường xuống Hải Phòng chơi với các bạn. Vũ cũng thường đưa con trai lớn Lưu Minh Vũ (sinh ngày 5-6-1970) xuống đây. Chúng tôi có biết bao kỷ niệm. Ngày 29-8-1988, Vũ từ Hải Phòng về Hà Nội, ngờ đâu là chuyến đi cuối cùng về Hải Phòng, chuyến cuối của cuộc đời của Vũ cùng gia đình. Chính năm 1988, đạo diễn Phạm Thị Thành dựng liền 3 vở của Lưu Quang Vũ cho các đoàn Kịch nói, Cải lương và Chèo Hải Phòng, trong đó vở “Ông vua hóa hổ” rất thành công.

Mỗi mùa hè, tôi lại càng nhớ Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh và cháu Lưu Quỳnh Thơ (sinh ngày 3-2-1975). Họ nhiều lần về Hải Phòng. Mùa hè tuổi trẻ như vừa hôm qua. Không cần mường tượng mà cũng thấy hiện ra tất cả… Sao những hình ảnh tuổi trẻ vẫn hiện lên mồn một như bộ phim được bảo quản bằng chất “hóa học đặc biệt”, không xước mốc. Đấy là hóa học của tình yêu. Chúng tôi rất yêu chuộng tài, và yêu quý nhau. Thế mà đã gần 29 năm rồi. Tôi viết mấy dòng thương nhớ. Cầu mong Vũ, Quỳnh lại trở về để làm thơ như ngày nào cùng các bạn thơ cửa biển Hải Phòng chờ đợi.

Vũ làm nhiều thơ về biển và có nhiều tác phẩm hay, nổi bật là “Viết cho em từ cửabiển” (1970). Chất liệu “biển”, “cửa biển” của Vũ chủ yếu là biển Hải Phòng. Biển trong thơ Vũ gợi cảm hứng từ biển Hải Phòng, nơi Vũ thường xuống với tôi, “Lòng anh như sỏi hoang trên cầu Hạ Lý”, có những đêm lang thang dọc bờ sông Tam Bạc trong thành phố đầy vết thương bom đạn. “Đêm nay đi cùng em/ Những nén nhang thắp dọc bờ Tam Bạc”. “Nửa đêm tới thành phố lạ gặp mưa” - bài thơ Vũ đề “Tặng Nguyễn Hải Phòng” là dành cho tôi (bút danh Đào Nguyễn). Đọc thơ, nói chuyện thế sự trước biển ào ạt sóng. Cả con sông của Hải Phòng dẫn ra biển. “Con sông như anh thợ tàu mười bảy tuổi/ Quả cảm và du đãng /Nhem nhuốc và mơ mộng...”

Mùa hè những năm 70 thế kỷ trước, Lưu Quang Vũ hay xuống Hải Phòng. Thành phố những năm chiến tranh, những chụp đèn phòng không sũng nước. Ánh sáng soi vào tầng tầng lá cây sáng lên như vàng, trong đôi mắt to buồn bã của Vũ:

“Con tàu về Cảng đêm mưa/ Ngã tư ngô đồng rụng lá/ Con sông mờ, thân cầu đổ/ Dãy nhà hoang ống khói âm thầm”.

Bạn bè thân thiết từ chiến trường trở về. Nguyễn Khắc Phục (1947-2016) cổ quấn khăn dù, râu lởm chởm, ở khu 5 bị sốt rét mới ra. Phục sau làm thủy thủ đi theo tàu. Thi Hoàng (sinh năm 1943) ở bộ đội, được nghỉ phép, người thấp bé đeo chiếc lưỡi lê vỏ sắt, dài chấm đất. Thanh Tùng (1945) áo thợ lấm vết dầu mỡ, lúc đọc thơ mắt đỏ lên như người mê mẩn không biết gì. Tùng là thợ quai búa Nhà máy cơ khí Kiến Thiết. Thanh Tùng là cái tên phổ thông, nhưng Doãn Thanh Tùng đã có định danh “Thời hoa đỏ”. Nhà thơ, họa sĩ Tường Vân, mặt như vôi trắng, nụ cười rộng đến mang tai, vừa sờ sợ vừa buồn cười... cùng mấy người bạn nữa đợi Vũ ở quán ăn đêm của công nhân bốc xếp Cảng. Ngày ấy, tôi và họa sĩ Lê Đại Chúc phải làm bốc vác vẫn không đủ sống, thế nên tôi viết câu thơ: “Thành phố ăn nằm với biển/ Đẻ ra một lũ cần lao”. Lũ cần lao đầy đam mê và nhiệt huyết ấy góp phần cơ yếu làm nên diện mạo văn nghệ đất Cảng thời chống Mỹ. Cái quán ăn dã chiến ồn ào, chen chúc những tấm lưng trần ướt đẫm mồ hôi vây quanh nồi nước dùng to tướng, ngùn ngụt khói, đặt ở góc nhà. Nguyễn Khắc Phục, tác giả của “Hoa cúc biển” đọc bài thơ về “Năm cửa sông như năm ngón tay”. Thi Hoàng khúc triết mà đa cảm với “Ba người hát giọng trầm”. Thanh Tùng viết về những khu phố bị bom Mỹ tàn sát “Những viên gạch bẻ ra còn thấy máu...”

Trời ầm ầm đổ mưa. Lại cơn mưa rào ngoài biển lạc vào trong phố. Tiếng ồn ào trong quán chợt lắng xuống. Những người bạn thuỷ thủ của tôi cầm cốc lại bàn chuốc rượu. Mừng các nhà thơ, mừng Vũ xuống Hải Phòng! Mừng các chiến sĩ cảm tử phá lôi của ta mở luồng Nam Triệu! (Nam Triệu cũng là tên nhà máy đóng tàu ở huyện Thủy Nguyên). Có đủ lý do để uống cho say. Rượu Đồng Tháp đỏ như lửa, tưởng không bao giờ cạn. “Hắn không có vẻ gì là thủy thủ nhưng hắn gợi cho người ta nhớ đến biển” - câu tả chân dung trong cuốn “Đảo giấu vàng” (1883) của Robert Louis Stevenson.

Ngày đó, ngồi ở đây, dù không là thủy thủ, nhưng nhìn nhau người ta cứ thường liên cảm tới cái gì vừa gần gũi, vừa dữ dội, như thể là biển, là những ngọn sóng trào đang vây quanh bàn rượu, tựa lời bài hát:

“Giữa hai ta là một biển sóng cồn

Từ những ngày xưa cũ

Bạn thân yêu ơi

Xin hãy cùng nhau cạn chén ân tình!”

Vậy mà gần 30 năm vắng nhau, tôi không quên được bạn bè, không quên được những cơn mưa rào ngoài biển, không quên được Vũ. Không quên, dù một chút.

“Bỏ phố phường bỏ dòng sông, anh tìm đến biển

Dù muộn mằn dù tê dại bàn chân

Trước mắt ta là khoảng vô cùng

Mặt trời như cốc rượu nhớ mong

Ta gửi lại muôn đời trên mỏm đá”

Lưu Quang Vũ đi rồi, cơn mưa cũng đã về với biển. Bạn bè rồi ai cũng sẽ thành sóng bạc đầu. Chỉ có chén rượu nhớ mong trên mỏm đá ngày xưa, mà sao vẫn còn mãi mãi. Vẫn thấy dáng Vũ phong trần “Những manh buồm như ngực anh gió táp/ Những con tàu như hồn anh cuồng loạn”… trên sóng chiêm bao.