Bức tranh sơn dầu đầu tiên của Việt Nam

Tác phẩm “Bình văn”.

Sinh ra tại Nghi Lộc, Nghệ An, Lê Văn Miến là một trong số những thanh niên sớm được cử đi học tại trường thuộc địa ở Pháp. Không quá mặn mà với việc học để ra làm quan, ngay tại Paris, Lê Văn Miến dành thời gian nhiều hơn cho việc làm quen, tiếp cận với đời sống mỹ thuật ở “kinh đô ánh sáng”. Nhờ nhiệt tình và tiềm tàng năng khiếu, có những salon nổi tiếng của nhiều họa sĩ nổi tiếng lúc ấy giờ nhận Lê Văn Miến vào học việc. Sống trong môi trường hội họa châu Âu, Lê Văn Miến chịu ảnh hưởng, được tác động bởi tư duy nghệ thuật phương Tây không chỉ từ việc sử dụng chất liệu sơn dầu nhuần nhuyễn, mà quan trọng hơn, ông góp phần thay đổi quan niệm: các bức tranh như một sản phẩm mỹ nghệ truyền thống vốn vẫn thường tồn tại ở quê nhà, trở thành tác phẩm sáng tạo độc bản của nghệ sĩ.

Trọn cuộc đời sống trong chế độ nửa thực dân nửa phong kiến, Lê Văn Miến giữ vững mình ở tâm thế một nhà nho yêu nước. Ông từng ra làm quan, từng đi dạy học và luôn say mê vẽ. Đưa chất liệu sơn dầu về Việt Nam, Lê Văn Miến cũng tiên phong trong việc thổi làn gió mới vào kỹ thuật vẽ chân dung để các tác phẩm trở nên hiện đại, gần hơn với đời sống. Tác phẩm nổi tiếng nhất “Bình văn” mà nhiều nhà nghiên cứu thận trọng, luôn đưa ra câu hỏi nghi vấn (được cho là) của Lê Văn Miến sáng tác trong khoảng năm 1898-1905, khi ông đã từ Pháp trở về nước. Bức tranh sơn dầu khổ 67x97 cm mô tả một buổi học của thầy đồ và các thư sinh trong khung cảnh thanh tĩnh, yên ả. Thời gian dâu bể, tác phẩm lưu lạc đó đây, đã bị hư hỏng phần nào cho tới khi được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mua lại từ một gia đình ở Hà Nội. Cũng theo nhiều nhà nghiên cứu, bức tranh này dường như còn dở dang, chưa được họa sĩ hoàn thiện. Nhưng dẫu sao mặc lòng, “Bình văn”, theo nhà phê bình Thái Bá Vân, vẫn là dấu mốc trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam: “Họa sĩ Lê Văn Miến với bức “Bình văn” là cái mốc mà lịch sử mỹ thuật nước nhà chỉ có thể coi là thuận lợi và đẹp đẽ. Nó làm cho hội họa hiện đại Việt Nam có thêm một phần tư thế kỷ tuổi đời và thêm một học vấn vững chãi không lặp lại lần thứ hai nào nữa”.

Ngoài tài năng hội họa, Lê Văn Miến còn được hậu thế ghi nhận như một nhân cách lớn, một người luôn giữ được phẩm giá dù trong bối cảnh thời cuộc thế nào. Hiện nay ở thành phố Vinh, Nghệ An quê hương ông và một vài đô thị khác, đã có những con đường mang tên Lê Văn Miến.../.