Quyết định của Tổng thống Mỹ Đô-nan Trăm không xác nhận I-ran tuân thủ Kế hoạch hành động toàn diện chung (JCPOA) mà Tê-hê-ran và nhóm P5+1, gồm Anh, Pháp, Nga, Mỹ, Trung Quốc và Đức ký kết năm 2015, không phải là động thái gây bất ngờ, song đang đẩy thỏa thuận hạt nhân lịch sử này vào tình thế bấp bênh, đồng thời tạo ra những rủi ro chưa thể lường hết đối với nhiều mối quan hệ quốc tế và tình hình an ninh khu vực.
Việc Tổng thống Đô-nan Trăm, trong bài phát biểu ngày 13-10 về chiến lược mới của chính quyền Mỹ đối với I-ran, tuyên bố Tê-hê-ran "nhiều lần vi phạm thỏa thuận này" và "không tuân thủ tinh thần của thỏa thuận", đồng nghĩa với khả năng Mỹ rút khỏi JCPOA, như lời đe dọa lâu nay của ông Trăm, còn bỏ ngỏ.
Hơn 2 năm qua, JCPOA, một thỏa thuận hạt nhân toàn diện, cho phép dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt kinh tế đối với I-ran để đổi lấy việc nước cộng hòa Hồi giáo này hạn chế chương trình hạt nhân gây tranh cãi, đã phần nào chứng tỏ đây là thành công của ý chí chính trị và những nỗ lực ngoại giao không ngừng nghỉ của cộng đồng quốc tế. Thỏa thuận mang tính bước ngoặt này chấm dứt "cuộc đua maraton" đàm phán cam go liên quan tới chương trình hạt nhân của I-ran kéo dài suốt gần 13 năm và nhiều lần lâm vào bế tắc, thậm chí đe dọa đẩy khu vực tới bên bờ vực chiến tranh.
 |
| Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế luôn khẳng định I-ran tuân thủ cam kết trong thỏa thuận hạt nhân. Ảnh AFP |
Không chỉ mở ra chương mới trong quan hệ giữa I-ran và phương Tây, JCPOA còn góp phần đáng kể trong việc đem lại sự ổn định cho khu vực khi một mặt vẫn công nhận quyền phát triển công nghệ hạt nhân vì mục đích dân sự của I-ran, song mặt khác có thể ngăn chặn Tê-hê-ran chế tạo vũ khí hạt nhân. Trên thực tế, qua các đợt thanh sát, cho tới nay Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) đều khẳng định I-ran tuân thủ các cam kết trong thỏa thuận hạt nhân lịch sử về giảm mạnh khả năng hạt nhân.
Bởi vậy, những động thái cứng rắn của Tổng thống Mỹ liên quan JCPOA vấp phải sự phản đối của nhiều bên, kể cả các đồng minh của Mỹ. Không chỉ I-ran cảnh báo Mỹ, mà tất cả các đồng minh châu Âu của Oa-sinh-tơn thời gian qua đều nỗ lực để ngăn cản những "hành động ngược chiều" có thể hủy hoại thỏa thuận hạt nhân mà cộng đồng quốc tế đã phải rất khó khăn mới có thể đạt được, nhất là trước những hậu quả nghiêm trọng nếu Mỹ đơn phương rút khỏi JCPOA. Hệ quả tất yếu xảy ra là sự đối đầu với I-ran, đẩy nguy cơ xung đột trong khu vực lên cao, thậm chí đến mức không thể đảo ngược. An ninh và sự ổn định tại nhiều nơi đương nhiên sẽ bị ảnh hưởng.
Nếu rút khỏi JCPOA, Mỹ sẽ làm hệ thống giám sát hoạt động hạt nhân của I-ran mất tác dụng, và khiến nỗ lực chống phổ biến vũ khí hạt nhân trở nên khó khăn hơn nhiều. Nếu JCPOA- vẫn được xem là minh chứng rõ ràng rằng các biện pháp ngoại giao và hợp tác có thể giúp vượt qua những căng thẳng và đối đầu kéo dài nhiều thập niên- bị đổ vỡ, thì một giải pháp ngoại giao để Triều Tiên từ bỏ chương trình hạt nhân chắc chắn cũng không có hy vọng đạt được.
VIỆT HẢI
