(Ảnh: Nguyễn Hồng Phong)
Đoàn chúng tôi hôm nay đến với Cát Bà bằng tàu thủy để cảm nhận được phần nào cái mênh mông của biển trời quê Việt. Ai trong đoàn cũng đến Cát Bà nhiều lần rồi nên người tổ chức tua đã cho tàu đi vòng quanh đảo lớn và len qua các đảo nhỏ để ngắm Cát Bà từ biển. Huyện đảo Cát Hải được hình thành trên hai quần đảo: Quần đảo Long Châu và quần đảo Cát Bà. Với khoảng bốn trăm hòn đảo đá vôi, tạo thành nhiều vũng vịnh trên một vùng biển rộng. Long Châu là một quần đảo nhỏ chưa có người dân định cư, nơi đây có ngọn Hải đăng do người Pháp xây dựng từ cuối thế kỉ 19 và là một trong ba ngọn đèn biển cổ kính nhất Việt Nam. Trong cái nắng vàng tươi trải nhẹ của mùa đông, ngọn hải đăng vươn lên như một cây bút tháp, viết lên bầu trời hai chữ: “bình yên”. Huyện đảo Cát Hải với diện tích 325,6 km² mà chứa đựng rất nhiều tiềm năng: Hội đủ các giá trị về kinh tế, lịch sử, văn hóa, môi trường… Nếu đảo lớn Cát Bà là một vùng núi non hiểm trở thì đảo Cát Hải là một đồng bằng nổi trên mặt biển. Thời Pháp thuộc nơi đây đã có nước mắm Vạn Vân nổi tiếng tới cả trời Tây. Do có nhiều con sông lớn đổ ra biển nên nước cũng nhạt hơn các vùng khác, một số loài cá có độ đạm cao nhờ đó mà nước mắm Cát Hải có một vị ngọt riêng. (Năm 1938 các nhà khảo cổ học người Pháp đã phát hiện ra một nền Văn hóa từ thời đồ đá mới, trên quần đảo Cát Bà có niên đại tới 7 nghìn năm và họ đã lấy tên làng chài cổ Cái Bèo để đặt tên cho nền văn hóa này.) Điều đó đã chứng tỏ rằng: Người Việt ta lớn lên từ biển. Hôm nay con cháu của Lạc Long Quân đang tiến ra biển khai thác tài nguyên và lợi thế làm giàu cho Tổ Quốc. Từ khi cây cầu Tân Vũ vượt biển dài nhất khu vực Đông Nam Á được khánh thành, nối đảo Cát Hải với đất liền thì hòn đảo này trở nên một trung tâm kinh tế sôi động. Với cảng Quốc tế Lạch huyện cùng những con tàu lớn chở đầy hàng hóa do người Việt sản xuất ra khơi và đón những con tàu lớn từ mọi nơi trên thế giới cập cảng. Nhà máy sản xuất ô tô VinFast của người Việt, có công nghệ mới nhất hiện nay, thương hiệu bay cả đến những nước công nghiệp phát triển nhất thế giới. Người dân trên đảo Cát Hải được quy hoạch về những khu phố khang trang có cây xanh thảm cỏ… Từ thời Hùng Vương, người Việt đã tới định cư đông đúc trên quần đảo Cát Bà. Động Hùng Sơn còn đó với truyền thuyết người dân trên đảo kết hợp với Phù đổng Thiên Vương đánh thắng giặc Ân và cái tên Các Bà (Cát Bà) cũng có từ ngày ấy. Khái niệm Quốc gia của nhân dân ta từ thuở sơ khai đã gồm có ba phần: Núi rừng, Đồng bằng và Biển. Sách Đại Nam Nhất Thống Chí đã ghi về quần đảo Cát Bà:…"Một vùng núi non dựng lên như ngọc, cá tôm nhiều như đất, dân đua nhau thu lượm, lúa má không có, thuế đánh không nhiều. Sóng vỗ dập dồn vách núi, thuyền xuyên vỉa đá mà đi. Nhân dân vui hưởng thái bình…”
Đảo lớn Cát Bà nằm giữa ba vịnh biển đẹp là: Hạ Long, Lan Hạ, Cát Gia; là hòn đảo lớn thứ ba trong cả nước và thứ hai khu vực Đông Bắc. Thuở nhỏ tôi ra quần đảo Cát Bà chơi, được chú cho lên tàu đi trong vùng biển quanh đảo. (Theo các nhà địa chất thì quần đảo Cát Bà là vùng đệm của vịnh Hạ Long và được kiến tạo cùng thời). Một ngày trời trong thuở ấy, chú đã gửi tàu cho tôi đi thăm vịnh Hạ Long. Bàn tay tự nhiên triệu triệu năm đã tạc lên những hình thù gần gũi với đời sống của con người: Những hòn đảo quần tụ lại nhìn xa ngỡ chồng chất lên nhau, từa tựa bầy trẻ con đang chơi trò nhào lộn. Những hòn đảo đứng dọc ngang xen kẽ nhau, tạo lên bức tường thành, kéo dài trên mặt biển rộng. Sóng trắng nhấp nhô quấn quýt vây quanh, đẹp như tường thành của các kinh đô trong truyện cổ tích. Nghệ nhân tài hoa phải gặp người thưởng thức có tư duy thẩm mĩ thì tác phẩm mới nên thơ. Tôi nhìn đâu cũng chỉ thấy đá và nước còn bác ngư phủ thì quan sát được rất nhiều hình ảnh đẹp: Hòn đảo giống khuôn mặt người ngư dân đang hướng về đất liền, thể hiện tâm trạng của người đánh cá xa bờ. Hòn đảo tựa như một con rồng đang bay lượn, là mưa thuận gió hòa. Hòn đảo tạc ông già đang ngồi câu cá là hình ảnh của thái bình. Nhìn theo tay bác ngư phủ và nghe giảng giải tôi cũng nhận ra những hình ảnh của đời sống xã hội. Mối giao hòa của tự nhiên và con người đã có từ lâu lắm rồi. Những hình ảnh tạc lên từ đá khiến cho biển trở nên có hồn sống động: Hai cánh buồm nâu đang rẽ sóng nước ra khơi là trời yên biển lặng, đón chào mùa cá mới. Hòn đảo lúp xúp như mâm xôi cúng là lòng thành kính. Đảo như hai con gà đang âu yếm vờn nhau trên sóng nước là ấm no, phồn thịnh. Nhà điêu khắc tự nhiên còn mở rộng đề tài lên những vấn đề lớn lao của cuộc sống: Để có khung cảnh thái bình, nhân dân an lạc, xã hội không thể thiếu đạo đức, Phật giáo và luật pháp nghiêm minh: Hòn núi đá đứng giữa biển nước bao la như một lư hương khổng lồ là nhớ về tổ tiên, biết ơn trời đất. Hòn núi đá tựa như nhà sư đứng giữa mặt vịnh bao la chắp tay niệm Phật là lòng từ bi, hỉ, xả. Ngọn núi có hình tròn cao khoảng 40m trông như chiếc đũa phơi mình trước thiên nhiên mà nhìn từ hướng khác lại giống như vị quan triều đình áo xanh, mũ cánh chuồn… là sự thanh liêm ngay thẳng. Người dân chài đã thổi hồn vào đá để mong ước những điều tốt đẹp cho cộng đồng.
Nếu như vịnh Hạ Long đặc sắc bởi những ngọn núi hình thù đa dạng, kì thú nổi bật trên nền nước biển trong xanh. Núi đá và nước hòa quyện vào nhau tạo ra một bức tranh phong cảnh hữu tình tuyệt tác thì quần đảo Cát Bà cũng được thiên nhiên vô cùng ưu ái. Khu dự trữ Sinh quyển Thế giới với hàng trăm loại động thực vật quý hiếm. Trên cạn có các loài động vật: Voọc đầu vàng, Voọc quần đùi trắng, Khỉ vàng, Chồn, Sơn dương, Nhím, Kì đà, Trăn gấm… Dưới nước có các loài: Cá Heo Lớn, Cá Heo Bé và rất nhiều loài quý hiếm khác… Thực vật rừng Quốc gia Cát Bà còn nhiều cây gỗ quý như: Trai, Chò đãi, Lát hoa, Đinh, Gội nếp, Kim giao… Vượt qua những con đường mòn và leo lên điểm cao nhất của rừng quốc gia, sẽ thấy được khung cảnh hùng vỹ nơi biển đảo này. Những dãy núi nhấp nhô, sắc nhọn giống như hàng chiếc răng cá mập cắm ngược, lởm chởm khắp nơi nhưng nó được phủ kín màu xanh an lành. hồ trên núi phẳng lặng, cây xanh tỏa ra ôm lấy mặt nước. Nắng cọ làn da nhồn nhột cho cảm giác khác lạ, nắng giữa rừng cây, gần mặt nước cũng trở nên mềm mại. Đồng cỏ xanh mượt, trải ra dưới bầu trời, hương thơm của hoa và các loài cây thoang thoảng không gian. Con suối len lỏi trong rừng róc rách hòa trong tiếng lá cây xào xạc. Cảm nhận vẻ đẹp của Cát Bà phải bằng tất cả các giác quan và ở mọi nơi trên quần đảo, mới thấy được cái hồn của tự nhiên cùng con người dầy công kiến tạo. Lên đỉnh ngọn đồi (177) ở thị trấn Cát Bà, ngoài việc được chạm tay vào khẩu pháo thần công nặng hàng trăm tấn, đưa lên hoàn toàn bằng sức người (từ thời kháng chiến). Đứng trên điểm cao nhất: Có thể phóng tầm mắt bao trọn cảnh thị trấn Cát Bà và chiêm ngưỡng vẻ đẹp Vịnh Lan Hạ từ trên cao, mang lại cảm giác choáng ngợp trước thiên nhiên hùng vĩ. Ai cũng thấy yêu nhiều hơn bức tranh phong cảnh đang trải ra dưới chân mình: Bãi tắm Cát Cò 1 và Cát Cò 2 cát trắng như làn da thiếu nữ. Con đường nho nhỏ cong cong dẫn sang bãi Cát Cò 3. Những nếp nhà người dân sinh sống toát lên khung cảnh yên bình đến lạ. Xóm làng của người dân trên đảo từ xa xưa thường được hình thành sát ngay ven biển, cạnh các vũng vĩnh nhỏ, tàu thuyền có thể neo đậu tránh gió. Lễ hội đầu xuân của những người dân đảo có nét chung là xuất phát từ khát vọng được bình yên trong cuộc sống: Cầu cho mưa thuận gió hòa, người ra khơi an lành trở về với con thuyền cá tôm đầy khoang, người ở nhà trồng cây sai quả, mùa vụ bội thu… Ở mỗi làng, mỗi xã trên đảo có một lễ hội truyền thống mang một sắc thái riêng: Như Hội đền Bà xã Hiền Hào được tổ chức vào ngày 12 tháng giêng. Hội chèo bơi ở thị trấn Cát Hải được tổ chức vào ngày 21 tháng giêng… Lễ hội lớn nhất của người dân trên đảo hiện nay là Kỷ niệm Ngày Bác Hồ về thăm làng cá Cát Bà và Ngày truyền thống ngành Thủy sản Việt Nam (ngày 1 tháng 4 dương lịch) nhiều năm trở lại đây được người dân thành phố hiểu là thời gian bắt đầu vào hè của Hải Phòng. Mùa nào đến với quần đảo Cát Bà cũng thấy chuyến đi của mình không hề uổng phí. Mùa xuân, chồi non mọc lên từ những khe đá uống những hạt mưa mát lành, khỏe khoắn vươn lên bầu trời. Mưa xuân nhè nhẹ và mùi thơm nồng nàn từ các loài hoa ở vườn Quốc gia cùng các thảm thực vật trên các đảo. Mùa hè, sôi động gió biển ào ào thổi, màu xanh phủ kín trên các đảo. Ngàn cây vươn cành, xòe tán. Thu về rừng cây ngả màu vàng. Mặt biển trong xanh, tầm nhìn mở rộng ra tới cả những hòn đảo ngoài khơi xa. Nắng như dát vàng trên các triền núi, trên các hòn đảo vịnh Lan Hạ. Mùa đông, Cát Bà với những buổi sáng sương mù lãng đãng bay, mặt biển mờ ảo trong màn sương bao phủ. Nhiều loài cây vẫn giữ được màu xanh đó là điểm khác biệt của riêng nơi này.
Tôi đến với quần đảo Cát Bà từ khi chưa có con đường xuyên đảo. Ngày ấy, đảo xa thật nhiều, tàu đi từ bến Bính, ghé qua Cát Hải rồi mới ra Cát Bà thời gian nửa ngày mới tới. Thị trấn yên ả với những con dốc nhỏ, đường đi không có khói bụi và mùi xăng cháy… Phố nhỏ, căn nhà cũng nhỏ khiêm tốn nhường chỗ cho cây… Mặt biển thoáng rộng không có nhà hàng nổi và những lồng bè nuôi cá… Từ khi có con đường xuyên đảo, Cát Bà đã gần với thành phố nhiều hơn. Con đường là bước đi đầu tiên xây dựng quần đảo Cát Bà thành khu du lịch Quốc tế. Chủ trương biến Cát Bà thành một quần đảo xanh là rất hợp lòng người và phù hợp với xu hướng phát triển của thế giới. Đến với Cát Bà tôi có được cảm giác đi trên con đường quanh co dốc núi như miền trung du, dạo trong rừng quốc gia, thấy cảm giác của người đi tìm lá thuốc trong rừng cây đại ngàn như ở vùng núi cao, qua đêm trên vịnh Lan Hạ thấy cảm giác của người ngư phủ sống trên mặt biển như đứa con sinh ra từ đảo… Với địa hình núi non hiểm trở, nơi cao nhất < 500 m (so với mặt nước biển); đa phần đồi núi cao khoảng 50 - 200 m. Đảo Cát Bà chủ yếu là núi đá vôi xen kẽ nhiều thung lũng hẹp chạy dài theo hướng Đông Bắc - Tây Nam. Nhờ đó mà trong lòng núi đá vôi có các hang động đẹp như: Động Trung Trang với nhiều nhũ đá thiên nhiên, đẹp mắt; Động Hùng Sơn - nơi từng là bệnh viện tránh bom trong lòng núi; Động Phù Long (Cái Viềng) có nhiều nhũ đá được nước mưa gọt dũa đẹp hơn cả động Trung Trang… Hiếm có nơi nào được tự nhiên ưu ái như quần đảo Cát Bà . Phía đông bắc là vịnh Hạ Long - kì quan thiên nhiên thế giới. Phía đông nam đảo lớn là Vịnh Lan Hạ có hình dáng cong như vòng cung, được bao quanh bởi rất nhiều đảo lớn và nhỏ khác nhau, được phủ đầy thảm thực vật tạo lên nét riêng cho vịnh biển ngoài khơi. Vịnh Hạ Long có một bờ biển kéo dài với đất liền. Vịnh Lan Hạ tứ bề chỉ có đảo, tựa dải lụa được dệt bởi nước biển trong xanh đến tận đáy và thảm thực vật xanh mướt. Nét riêng này chỉ có ở một Lan Hạ mà thôi. Với diện tích của vịnh rộng trên 7.000 ha, phần lớn thuộc quyền quản lý của khu dự trữ sinh quyển Vườn Quốc gia Cát Bà. Vậy nên nhiều năm qua hệ động thực vật được bảo tồn chặt chẽ. Vịnh Hạ Long và vịnh Lan Hạ tựa hai người con gái đẹp đang ở độ tuổi thanh xuân. Hạ Long đẹp sắc sảo, mặn mà, khiến hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh thì Lan Hạ lại mang vẻ đẹp trang trọng, kín đáo, mềm mại… Khi hoàng hôn buông xuống, vịnh Lan Hạ không còn nét ngây thơ như một thiếu nữ đang độ xuân thì nữa mà mang vẻ đẹp đằm thắm, bí ẩn của một người phụ nữ quyến rũ. Khi bình minh lên đón chào ngày mới, Lan Hạ lại mang vẻ đẹp của cô gái đang ở độ tuổi trăng tròn lẻ, tinh khôi, trong sáng, rạng rỡ… Tuy không được “đông đúc” về số lượng các hòn đảo bao xung quanh như Vịnh Hạ Long nhưng vịnh Lan Hạ lại được tự nhiên ưu ái là có đến 139 bãi cát nho nhỏ, tinh khôi. Với những bờ cát nằm xen giữa hai khối núi, triền cát thoai thoải cùng với nước biển trong xanh đến tận đáy. Những bãi biển nằm trong vĩnh nhỏ sóng nhẹ tựa hồ bơi, được núi che khuất bình yên trong nắng mặt trời… Mời gọi như thiếu nữ đẹp, nở nang đầy đặn. Hấp dẫn như chàng trai trẻ khôi ngô tuấn tú căng tràn nhựa sống… Đến với Lan Hạ, người đang yêu sẽ thấy yêu nhiều hơn; người đang buồn, nỗi buồn sẽ tiêu tan theo bọt nước trắng tinh; người có tư duy sáng tạo sẽ được thăng hoa… Cảnh đẹp Lan Hạ như cây bút viết vào trí nhớ chẳng thể nào quên. Với màu xanh của cây lá, rêu xanh hòa quyện với màu cẩm thạch của đất đá, màu trắng xanh của nước biển tất cả tạo nên một Cát Bà đẹp tựa những vần thơ. Chú tôi dẫn cháu đi khám phá vịnh Lan Hạ đã gần bốn mươi năm rồi mà cảnh đẹp của những địa danh như: Hang Luồn, hòn Bồ Hòn, Hồ Ba Hầm, Đảo Nam Cát, Đảo Khỉ Cát Bà, Bãi tắm Ba Trái Đào, Bãi tắm Vạn Bội, bãi Hoàng Tử, Hòn Rùa, Hòn Bút… vẫn như một bức tranh hiện ra ngay trong trí nhớ khi nghĩ về quần đảo. Trước khi tham gia chuyến đi hôm nay, Cát Bà đã luôn ở trong trái tim tôi. Chú tôi hôm nay linh hồn đã hòa vào sóng biển nhưng quần đảo Cát Bà vẫn là một bức tranh Sơn thủy, chiêm ngưỡng một ngày thôi chưa đủ để thấm được cái hồn của người họa sĩ Tự nhiên kì công chau chuốt.
Những đảo đá trong vùng biển đông bắc là quần thể núi đá vôi, chìm trong nước lớn nhất khu vực Đông Nam Á. Vịnh Hạ Long và quần đảo Cát Bà vốn là chị em sinh đôi nay sẽ càng thương quý nhau nhiều hơn khi đề cử UNESCO công nhận: “Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long mở rộng sang quần đảo Cát Bà theo 4 tiêu chí địa chất, địa mạo, đa dạng hệ sinh thái, đa dạng giống loài” thành công./.
