Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng đàn đáy, tiếng phách và lời ca trù vẫn ngân vang tại phủ từ Đông Môn, phường Hòa Bình (Hải Phòng) gìn giữ mạch nguồn di sản.
Đêm hội ả đào Đông Môn 2026 tuy kết thúc, nhưng dư âm của tiếng tơ, tiếng trúc và bóng dáng những vách liếp tre mộc mạc dưới ánh trăng sẽ còn vương vấn mãi. Không ồn ào phô trương, nhưng đủ sâu để người ta cúi đầu “Hồi hướng Tổ nghề” và đủ rực rỡ để tin rằng mạch ngầm “Tiếp nối tinh hoa” của ca trù Đông Môn vẫn đang chảy mãi, bền bỉ và kiêu hãnh. Không chỉ là một đêm nhạc, đây còn là cuộc hội ngộ giữa tiền nhân và hậu thế, giữa những người giữ lửa và những tâm hồn tri âm.
Đó là những cảm xúc đọng lại trong anh Hoàng Ngọc Sơn, một người yêu ca trù, sau 3 đêm Lễ hội ca trù Đông Môn năm 2026 với chủ đề “Hồi hướng tổ nghề - Tiếp nối tinh hoa”, do phường Hòa Bình tổ chức cuối tháng 10, đầu tháng 11 vừa qua.
Dư âm ấy bắt nguồn từ sức sống của một loại hình nghệ thuật đã gắn bó với người dân Đông Môn hơn 2 thế kỷ. Theo thần phả và tư liệu lịch sử lưu truyền tại địa phương, ca trù Đông Môn hình thành từ đầu thế kỷ XIX, gắn với công lao của cụ kép đàn Tô Tiến.
Cụ đã đưa nghệ thuật ca trù về truyền dạy cho các dòng họ trong làng, đồng thời rước bài vị Nhị vị Thánh sư Ca công (Đinh Dự Thanh Xà Đại vương và Mãn Đường Hoa công chúa) về phụng thờ tại Phủ từ Đông Môn.
Từ đó, Đông Môn dần trở thành giáo phường ca trù lớn của vùng duyên hải Bắc Bộ, đào tạo nhiều kép đàn, đào nương nổi tiếng như các cụ: Tô Tiến, Phạm Thị Hợp, Hội Thị...
Trong thời kỳ hưng thịnh, ca trù không chỉ là thú thưởng thức tao nhã mà còn là nghề mưu sinh của hàng trăm người dân trong làng. Tiếng đàn, tiếng phách hiện diện trong đời sống thường ngày, từ những buổi học nghề đến các cuộc hát giao lưu, biểu diễn.
Nghệ nhân ưu tú, kép đàn Tô Văn Tuyên nhớ lại: “Tôi thường nghe các cụ kể lại rằng, ngày xưa ngay khi vào tới đầu làng người ta đã nghe tiếng lách cách của người học phách, học đàn…”. Lời kể ấy cho thấy ca trù từng hiện diện sâu đậm trong đời sống, trở thành niềm tự hào của người dân Đông Môn.
Trải qua nhiều thăng trầm, có giai đoạn mai một, nhưng từ năm 1993, câu lạc bộ Ca trù Đông Môn được thành lập, góp phần phục hồi hoạt động thực hành, bảo tồn các làn điệu, thể cách cổ truyền và trao truyền nghệ thuật cho thế hệ sau.
Năm 2009, ca trù được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, đặt ra yêu cầu tiếp tục gìn giữ và phát huy giá trị di sản. Vì thế, tiếp nối các thế hệ tiền nhân, ngày nay, những nghệ nhân như Phạm Liên, Tô Tuyên, Lê Thái, Tô Huân... vẫn bền bỉ gìn giữ, phát huy, trao truyền nghệ thuật ca trù tại quê hương.
Sức sống của ca trù Đông Môn hôm nay còn được nuôi dưỡng qua các hoạt động giao lưu, truyền dạy và kết nối những người thực hành di sản. Trong khuôn khổ lễ hội ca trù Đông Môn vừa qua, một lần nữa, các chương trình giao lưu giữa các câu lạc bộ ca trù trên địa bàn thành phố Hải Phòng tiếp tục tạo cơ hội để nghệ nhân gặp gỡ, chia sẻ kinh nghiệm, đưa tiếng đàn đáy, tiếng phách, lời ca đến gần hơn với công chúng.
Nghệ sĩ Ưu tú Đỗ Quyên, Chủ nhiệm Giáo phường ca trù Hải Phòng cho biết những năm gần đây, ca trù Đông Môn ngày càng được địa phương quan tâm phát triển, với nhiều hoạt động giao lưu được tổ chức.
Đây cũng là dịp để các nghệ nhân đến từ nhiều câu lạc bộ trên địa bàn Hải Phòng như Ca trù Hải Phòng, Ca trù Long Thành, Ca trù xứ Đông - Lê Chân, Ca trù An Biên cùng hội tụ, giao lưu tại Phủ từ Đông Môn. Vui hơn khi ngày càng thêm các ca nương nhỏ tuổi tham gia biểu diễn, thể hiện sức sống của ca trù Đông Môn trong đời sống hôm nay.
Phó Chủ tịch UBND phường Hòa Bình Nguyễn Văn Quý cho biết địa phương xác định bảo tồn ca trù Đông Môn là nhiệm vụ quan trọng trong gìn giữ bản sắc văn hóa, được cụ thể hóa trong Nghị quyết Đại hội Đảng bộ phường khóa I, nhiệm kỳ 2025 - 2030 và gắn với định hướng xây dựng Hải Phòng trở thành thành phố âm nhạc đến năm 2030.
Trước đó, từ năm 2022, Lễ Giỗ tổ nghề Ca trù Đông Môn được tổ chức với quy mô lễ hội cấp huyện (cũ), trở thành hoạt động văn hóa tiêu biểu tại khu vực Thủy Nguyên trước đây.
Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, phường Hòa Bình tiếp tục duy trì hoạt động này, kết hợp nghi lễ truyền thống với các chương trình biểu diễn, giao lưu nghệ thuật.
Từ năm 2025, địa phương phục dựng chương trình “Đêm không gian Ca trù” tại khu di tích Phủ từ - Đền Ca công tạo thêm không gian thực hành và thưởng thức di sản cho các nghệ nhân và người dân địa phương.
Đầu năm 2026, địa phương tiếp tục tổ chức chương trình “Tiếng Trúc, tiếng Tơ - Giao thoa Di sản” cùng mô hình dân vận khéo “Bảo tồn di sản nghệ thuật Ca trù Đông Môn”. Địa phương thành lập 7 câu lạc bộ ca trù trong các trường học trên địa bàn với gần 90 thành viên, từ nghệ nhân đến giáo viên và học sinh. Đây là cách làm thiết thực để đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ, tạo cơ hội cho các em tìm hiểu, thực hành và nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật truyền thống.
Thời gian tới, địa phương tiếp tục bảo tồn các thể cách ca trù cổ truyền, phát huy vai trò nghệ nhân, đẩy mạnh truyền dạy trong trường học, đồng thời gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, tâm linh, để đưa ca trù Đông Môn lan tỏa rộng hơn trong đời sống đương đại.
BÙI HƯƠNG
