Một bức ký họa màu nước của họa sĩ Trần Văn Cẩn vẽ năm 1969.
Trần Văn Cẩn (1910 - 1994) là một họa sĩ nổi tiếng của Việt Nam, ông được mệnh danh là một trong “bộ tứ danh họa” hàng đầu của nền mỹ thuật hiện đại nước ta với câu: “Nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn”. Họa sĩ Trần Khánh Chương, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam nhận định: Tranh của họa sĩ Trần Văn Cẩn không chỉ thể hiện chiều sâu trong suy nghĩ của tác giả mà còn thể hiện chiều dài lịch sử từ Bắc vào Nam, từ thời trước cách mạng cho tới công cuộc kháng chiến.
Xem triển lãm ký họa màu nước của Trần Văn Cẩn trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, người yêu thích hội họa có dịp được thưởng lãm 80 bức ký họa màu nước của họa sĩ Trần Văn Cẩn sáng tác trong những năm từ 1955 – 1979 với 4 chủ đề chính: chân dung, phong cảnh, lao động sản xuất và chiến đấu bảo vệ Tổ quốc. Bên cạnh những tác phẩm đã trở thành Bảo vật Quốc gia như “Em Thúy”, người yêu nghệ thuật được chiêm ngưỡng các ký họa chân dung: “Hai thiếu phụ và em bé” (1955), “Chân dung cô T” (1963) , “Bà Ké người Nùng” (1964), “Cố Thiểm” (1966),... trên các chất liệu giản dị, lột tả vẻ đẹp bình dị, mộc mạc của những con người đôn hậu nơi làng quê. Với các ký họa “Pháo thủ gái bảo vệ bờ biển” (1968) ,“Nữ dân quân Bảo Ninh” (1969), “Cảnh giới” (1969),... tác giả không chỉ góp phần làm phong phú thêm nền mỹ thuật Việt Nam mà còn đưa lại những bức tranh hàm chứa giá trị lịch sử, ghi lại dấu mốc không thể nào quên trong chặng đường đấu tranh giành độc lập dân tộc giai đoạn kháng chiến chống Mỹ.
Màu sắc trong tranh Trần Văn Cẩn có sự dung dị, ấm áp. Bên cạnh đó, thiên nhiên trong tranh của danh họa họ Trần có những bảng màu nhẹ nhàng, thể hiện qua các tác phẩm “Thuyền sông Hương” (1954), “Phong cảnh bản Càng” (1964), “Ráng chiều trên Đèo Nai” (1965)... Những tác phẩm này tô điểm thêm sự mượt mà và tràn đầy thi hứng lãng mạn như chính con người họa sĩ trước đất trời, tạo vật. Chủ đề lao động sản xuất, những ký họa tiêu biểu thể hiện tinh thần lao động sản xuất cần cù, hăng say của quân và dân ta của Trần Văn Cẩn được “tung” ra trước công chúng với “Vá lưới” (1965), “Phát hoang trồng sắn” (1969), “Làm thủy lợi” (1978)... Tất cả những hình ảnh gần gũi, quen thuộc đã đi vào nghệ thuật bằng tâm hồn đa cảm, tận tụy với cuộc đời người họa sĩ tài năng.
Có thể nói, với năng lực sáng tạo khá dồi dào, hoạ sĩ Trần Văn Cẩn định hình cho bút pháp và phong cách sáng tạo riêng của mình. Ở trong các sáng tác ký họa của ông luôn thấm đẫm sắc thái chân thực, hồn nhiên tươi mát và giàu chất trữ tình... Hơn nữa, Trần Văn Cẩn đã dung hợp nhuần nhuyễn yếu tố tạo hình của truyền thống nghệ thuật dân tộc, nhất là tính chất truyền cảm ở nghệ thuật dân gian truyền thống và cũng không quên tiếp thu một cách sáng tạo tinh hoa nghệ thuật tạo hình thế giới, góp phần làm rực rỡ cho nền hội họa nước nhà.
Khi những bức ký họa của Trần Văn Cẩn đến với công chúng rộng rãi, tất cả nhận thấy yếu tố chân thực và từ tốn trong cách thể hiện, không khoa trương trong từng nét vẽ của ông. Mỗi bức ký họa như cuốn nhật ký bằng hình ảnh mà ông ghi chép với tất cả những rung động và xúc cảm chân thực của người nghệ sĩ thực thụ về những miền đất ông đã qua, con người ông đã gặp, hiện thực cuộc sống ông trải nghiệm. Dường như hội họa Trần Văn Cẩn vừa hiện đại mới mẻ, giàu liên tưởng lại vừa phát huy được tính dân tộc và đậm đà sắc vị dân gian. Đó là kết quả một cuộc kiếm tìm lâu dài, đúng đắn, sáng tạo và sâu sắc trong hành trình nghệ thuật vô cùng gian nan, cũng không kém phần hứng khởi của ông. Để có được điều đó, lúc sinh thời, dù đang có chiến tranh nhưng ông vẫn đi nhiều, vẽ nhiều. Hàng tập ký hoạ, tranh sơn mài, sơn dầu, thuốc nước, lụa... ra đời từ trong thời bom rơi đạn nổ vẫn đậm chất nghệ thuật. Tác phẩm của ông chứa đựng sâu sắc và đa diện về hiện thực đời sống. Mỗi bức tranh là trang hồi ký về đời sống sinh hoạt những năm tháng khốc liệt, gian nan nhưng rất mực hào hùng của dân tộc Việt Nam.
Khôi Nguyên
