Những cuốn “Ngọc phả” chép về thời đại Hùng Vương có nhiều yếu tố được thêm thắt vào trong mấy nghìn năm nên có sự giao thoa giữa lịch sử và truyền thuyết… Do vậy xuất hiện một số nhầm lẫn trong sử dụng nghiên cứu, tuyên truyền và ứng dụng vào thực tế.
Đoàn rước kiệu tại Lễ hội Đền Hùng. (Ảnh: TTXVN)
Vua Hùng thọ gần 700 tuổi ?
Ngọc phả về thời đại Hùng Vương, tại Đền Hùng còn lưu 4 bản, trong đó, sớm nhất là “Nam Việt Hùng Vương ngọc phả vĩnh truyền” (soạn năm 986, thời Lê Đại Hành) và các bản “Hùng Vương ngọc phả thập bát thế truyền” (soạn năm 1470, thời Lê Thánh Tông), và “Hùng Vương sự tích ngọc phả cổ truyền” (soạn năm 1572, thời Lê Anh Tông ); Ngọc phả Hùng Vương do Hàn lâm Trực học sĩ Nguyễn Cố phụng soạn vào năm Hồng Đức nguyên niên (1470). Nhìn chung, các cuốn Ngọc phả này đều ghi về thời đại Hùng Vương nhưng có nhiều tình tiết nội dung khác biệt. Hiện tại, chúng ta đều băn khoăn về tuổi các Vua Hùng, về con số 18 đời Vua Hùng hay 18 ngành Vua Hùng? Và thời đại Hùng Vương bắt đầu từ bao giờ, kéo dài bao nhiêu năm so với 4000 năm lịch sử của dân tộc?
“Ngọc phả” là bản sử ký của vương triều (cách gọi trân trọng so với “Gia phả” hoặc “Phả hệ”), theo đó, Ngọc phả phải có tính lịch sử. Nhưng trải qua nhiều nghìn năm trong đó có hơn nghìn năm Bắc thuộc, nhiều yếu tố lịch sử bị mai một hoặc bị các thế lực thống trị bịa tạc. Bên cạnh đó, ý chí quật khởi của người Việt lại muốn thần thánh hóa dân tộc mình, nên gia cường các yếu tố kỳ ảo vào. Chính những nguyên nhân này làm Ngọc phả giảm đi giá trị lịch sử.
Cũng vì vậy mà việc sử dụng Ngọc phả cho các hoạt động, trong đó có văn học nghệ thuật hay đời sống xã hội có những cách hiểu khác nhau. Quan trọng hơn là nhân dân không có “đáp số” chính xác về thời đại Vua Hùng.Ngay ở thế kỷ 18, nói về tuổi các Vua Hùng, nhà sử học Ngô Thì Sĩ nổi tiếng, trong sách “Việt sử tiêu án” viết:“Người ta không phải là vàng đá, sao lại sống lâu được như thế? Điều ấy càng không thể hiểu được”. Có điều, ngay ở thế kỷ 21, do nhầm lẫn về truyền thuyết và lịch sử, hoặc vì mục đích nào đó, người ta vẫn lợi dụng Ngọc phả để xây dựng các công trình văn hóa du lịch, mà khi chứng kiến mới thấy sự phản tác dụng của công trình. Đó là trường hợp ở Công viên Đồng Xanh (xã An Phú, cách thành phố Pleiku 10 km) dựng18 bức tượng Vua Hùng, có chú thích…“kỳ quái”! Theo đó, vị vua thọ nhất có tới 692 năm tuổi là Hùng Chiêu Vương (tức Lang Liêu trong truyền thuyết “Bánh chưng bánh dày”) và vị vua trị vì lâu nhất là Hùng Hiền Vương (Lạc Long Quân) với 400 năm trên ngai vàng. Vị vua “yểu mệnh” nhất là Hùng Nghị Vương cũng thọ… 217 năm!
18 đời Vua Hùng bắt đầu từ vị vua nào?
Mặc dù vấn đề có vài nghìn năm nay, nhưng sự thật đến bây giờ vẫn đang trong quá trình nghiên cứu. Các nhà khoa học đưa ra 2 quan điểm lý giải, song cũng chưa đi đến thống nhất. Quan điểm thứ nhất dựa theo “Ngọc phả Hùng Vương” và “Đại việt sử ký toàn thư” cho rằng: triều đại Hùng Vương kéo dài 2.622 năm, bắt đầu từ năm lên ngôi của Kinh Dương Vương ( 2879 TCN) và kết thúc vào năm 258 TCN khi vua Hùng mất ngôi vào tay Thục Phán. Nếu đem tổng số năm của thời đại Hùng Vương chia cho 18, thì mỗi vua Hùng trị vì đến 145 năm. Theo bản Ngọc phả được soạn thời Lê Đại Hành, triều đại Hùng Vương không phải có 18 ông vua, mà là 18 ngành có tổng cộng 180 đời vua. Như vậy, nếu chia trung bình ra thì mỗi ông vua chỉ trị vì chỉ hơn 14 năm mà thôi.
Quan điểm thứ 2 cho rằng, triều đại Hùng Vương chỉ tồn tại trong hơn 400 năm. Bởi dựa vào “Đại Việt sử lược” ghi: "Đời vua Trang Vương nhà Chu (696 - 682 TCN) ở bộ Gia Ninh có người dị kỳ biết dùng ảo thuật áp phục được các bộ lạc, tự xưng là Hùng Vương, đóng đô ở Văn Lang, truyền được 18 đời, đều gọi là Hùng Vương". Tính từ thời Chu Trang Vương đến năm Thục Phán thay Hùng Vương tổng cộng là 400 năm. Như vậy 18 đời vua Hùng kéo dài 4 thế kỷ và trung bình mỗi vua Hùng có 24 năm trên ngai vàng.
Mặc dầu cách biện giải như vậy có lý và ít nhiều có các căn cứ khoa học, song sự thật vẫn băn khoăn khi nhóm nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Đài phát hiện “Nam Việt Hùng Vương ngọc phả vĩnh truyền” (soạn năm 986, thời Lê Đại Hành). Tại Ngọc phả cổ nhất này, ghi chép danh vị (tên thường gọi, tên húy, tên thụy và tên mỹ tự truy phong) từng chi và lấy tên người vua đầu tiên; theo đó chỉ có 18 đời Vua Hùng, vị vua đầu là Hùng Quốc Vương (Cấn chi, người con đầu của Lạc Long Quân và Âu Cơ).
Theo đó, 18 đời Vua Hùng không bao gồm thời kỳ Kinh Dương Vương và Lạc Long Quân và đây là chặng lịch sử quan trọng cần có sự lý giải từ phía các nhà khoa học. Điều quan trọng nữa là các cơ quan quản lý văn hóa cần có cách thống nhất tuyên truyền, làm rõ các vùng mờ và hướng dẫn sử dụng Ngọc phả vào thực tiễn để phát huy giá trị lịch sử và thống nhất cách hiểu về nguồn tư liệu quý giá này.
------------------------------
* Tư liệu tham khảo: Bộ Ngọc phả Hùng Vương; Tập san Đại học Sư phạm, số 2-1974; Tạp chí Hán Nôm: Số 1 và 3 – 1995 của tác giả Nguyễn Hữu Mùi và Hoàng Lê.
Nhà thơ Nguyễn Đình Minh
(Trưởng chi hội nhà văn Việt Nam tại Hải Phòng)
