Căng Đoạn Xá - dấu tích của nhà tù thời kháng chiến

Nhà tù giữa vùng tạm chiếm

Nếu không được giới thiệu, ít ai nghĩ khuôn viên doanh trại Trung đoàn Pháo Phòng không 240 (Sư đoàn 363, Quân chủng Phòng không - Không quân) hôm nay từng là nơi tồn tại một trại giam quy mô lớn của thực dân Pháp được gọi là Căng Đoạn Xá. Theo tư liệu di tích, Căng Đoạn Xá được xây dựng năm 1949 trên địa bàn thôn Đoạn Xá, xã Đông Hải, huyện An Hải, nay thuộc phường Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng.

Những năm 1948 - 1949, phong trào kháng chiến ở Hải Phòng, Kiến An phát triển mạnh. Để đàn áp lực lượng cách mạng, thực dân Pháp liên tiếp mở các cuộc khủng bố, bắt bớ. Khi Đề lao Hải Phòng, nhà tù Kiến An và Căng Máy Chai không còn đủ chỗ giam giữ, chúng xây dựng thêm Căng Đoạn Xá để giam tù chính trị, tù quân sự và tù binh.

Căng Đoạn Xá có diện tích khoảng 18.000 m², được bao bọc bởi tường cao và nhiều lớp hàng rào dây thép gai. Bốn góc là các tháp canh với súng canh gác ngày đêm. Bên trong được chia thành nhiều khu biệt lập để quản lý tù nhân theo từng đối tượng. Đây là nơi giam giữ số lượng tù nhân lớn nhất tại Hải Phòng thời bấy giờ, đồng thời là điểm tập kết, trung chuyển tù nhân từ nhiều địa phương trước khi đưa đi các nhà tù khác.

Đến tháng 9/1952, số người bị giam tại đây đã lên tới hơn 4.700 người, phần lớn là tù chính trị. Ngoài những người bị bắt ở Hải Phòng và các tỉnh lân cận, nhiều chiến sĩ cách mạng từ Hà Nội, Phú Thọ, Vĩnh Yên, Hưng Yên, Hải Dương, Nam Định, Thái Bình cũng bị đưa về đây trước khi chuyển ra Côn Đảo, Phú Quốc, Cam Ranh. Có những đợt, hàng trăm, thậm chí gần một nghìn người bị áp giải qua Căng Đoạn Xá chỉ trong thời gian ngắn.

Trong điều kiện giam cầm hà khắc, nhiều cuộc đấu tranh của tù chính trị vẫn diễn ra. Theo tư liệu di tích, từ năm 1951 đến năm 1953, các tù nhân đã nhiều lần phản đối chế độ tra tấn, ngược đãi của địch. Một số cuộc vượt ngục được tổ chức thành công, đưa các chiến sĩ cách mạng trở lại hoạt động. Vì vậy, Căng Đoạn Xá không chỉ là nơi giam cầm mà còn ghi dấu ý chí đấu tranh bền bỉ của những người yêu nước.

Dấu tích còn lại hôm nay

Sau ngày Hải Phòng giải phóng 13/5/1955, Căng Đoạn Xá không còn tồn tại. Trên nền đất cũ sau này là nơi đóng quân của Trung đoàn Pháo Phòng không 240. Để ghi dấu địa điểm lịch sử, thành phố dựng bia tưởng niệm ngay trong khuôn viên đơn vị. Ngày 11/5/2005, UBND thành phố Hải Phòng ban hành Quyết định số 734/QĐ-UB xếp hạng Căng Đoạn Xá là Di tích lịch sử kháng chiến cấp thành phố.

Ngày nay, ngay phía trong cổng doanh trại là bia di tích được đặt dưới những tán cây xanh. Khu vực xung quanh được chăm sóc gọn gàng với cây cảnh, bồn hoa, tạo nên không gian trang nghiêm. Cách đó không xa là Nhà bia tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ của Trung đoàn Pháo Phòng không 240. Hai công trình cùng hiện diện trong khuôn viên doanh trại, nhắc nhớ về những chặng đường lịch sử của mảnh đất này.

Không còn những bức tường giam hay tháp canh, dấu vết vật chất của nhà tù gần như đã mất theo thời gian. Tuy vậy, địa điểm này vẫn được nhiều đoàn cán bộ, đoàn viên, thanh niên, học sinh và lực lượng vũ trang lựa chọn trong các hoạt động dâng hương, tìm hiểu lịch sử, giáo dục truyền thống. Với cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 240, đây cũng là một phần lịch sử của đơn vị và của nơi mình đang công tác.

Rời doanh trại, điều còn lại không chỉ là câu chuyện về một nhà tù đã không còn dấu tích mà còn là dấu ấn của lịch sử đấu tranh cách mạng. Trên nền đất từng là nơi giam giữ hàng nghìn chiến sĩ cách mạng, cuộc sống hôm nay đã đổi khác. Tấm bia di tích lặng lẽ ở phía sau cánh cổng doanh trại, như một điểm nhắc để mỗi người khi ghé thăm hiểu thêm về một giai đoạn đấu tranh ở đất Cảng hôm nay.