Từ trên tường thành nhìn ra bãi biển Cát Đồn.
Trân tuyến đường ven biển từ Phù Long về thị trấn Cát Bà, du khách có thể dừng chân thăm “Thành nhà Mạc”, thuộc thôn Cát Đồn, xã Xùn Đám (huyện Cát Hải). Đồn có cửa chính nhìn ra biển, lưng tựa đồi Thượng. Từ xưa, di tích được nhân dân địa phương quen gọi là Đồn Canh. Cách đây khoảng hai chục năm, các nhà nghiên cứu phát hiện một số mảnh gốm thời Lê - Mạc trong đồn nên đặt tên là “Thành nhà Mạc”. Đồn được chia làm hai khu Thượng và Hạ.
Bức tường hướng đông bắc của đồn cổ Xuân Đám còn khá nguyên vẹn.
Đồn Hạ có khuôn viên gần như vuông, 4 mặt được kè đá chắc chắn. Mặt đông bắc cách mép biển khoảng 20 m. Ba mặt còn lại được che chắn bởi các ngọn núi, đồi. Hiện bức tường hướng đông bắc (giáp biển) còn được bảo tồn khá nguyên vẹn, các mảng tường khác đã bị thời gian, khí hậu và con người phá huỷ, chỉ còn nền móng và vài đoạn tường thấp.
Người thợ xưa xếp đá rất khéo, tạo nên bức tường thành rất phẳng và thẳng.
Bề mặt tường thành dày 2,2 m, cao 2,8 m, mỗi cạnh dài gần 90 m, bốn góc thành xây lượn hình cánh cung (người dân gọi là bốn “cái tai” vì hình dáng của chúng). Hai bên tường thành được kè bằng đá vôi và đá núi màu nâu sẫm, loại đá thường thấy ở quần đảo Cát Bà. Phần giữa tường được trình đất. Mặt trên của tường thành được lát bằng đá. Các phiến đá dùng để xếp tường có kích thước to nhỏ khác nhau, nhưng với kỹ thuật khéo léo tài tình, những người thợ xưa tạo nên các bức tường thành rất phẳng và thẳng, kiên cố, vững chắc. Tòa thành có hai cửa mở ở hướng đông bắc và hướng tây nam, nối nhau bằng con đường đất, nay vẫn còn dấu tích.
Bên trong toà thành nay là ruộng rau màu của người dân địa phương.
Cách đồn Hạ khoảng 120 m, đồn Thượng có cấu tạo tương tự nhưng nhỏ hơn. Mỗi cạnh của đồn Thượng rộng 19 m, chỉ có 2 góc thành phía đông và phía bắc tạo hình cánh cung còn hai góc được xây vuông vức.
Theo ông Đỗ Xuân Trung, Phó giám đốc Bảo tàng Hải Phòng, đồn là công trình quân sự bảo vệ vùng biển Cát Bà được xây dựng vào thời Nguyễn, thế kỷ 19. Đây là kiểu thành Vô-băng đặc trưng với điểm nổi bật trong việc bố trí pháo đài của nhiều thành lũy Pháp thế kỷ 18-19. Những công trình quân sự thời Nguyễn tại vùng vịnh Hạ Long- Cát Bà giờ chỉ còn hai đồn Ngọc Vừng và Xuân Đám.
Tòa thành cổ nằm ở vị trí đắc địa: lưng tựa núi, mặt nhìn ra vịnh Cát Đồn nên thơ. Từ chân tường thành, đi qua rặng phi lao là bước chân trên bãi biển Cát Đồn mênh mông. Nơi đây không đông đúc như các bãi tắm khu vực thị trấn Cát Bà, du khách thỏa sức ngắm cảnh, tận hưởng thiên nhiên xinh đẹp, trong lành. Bãi cát rộng và rất thoải, trải dài hình cánh cung duyên dáng. Những con thuyền đánh cá thảnh thơi gối đầu lên bãi cát. Đi hết bãi cát, theo con đường nhỏ viền quanh mặt phía tây vịnh Cát Đồn, ngắm cảnh núi, biển thật thú vị! Ở đây, khách có thể xem người dân địa phương đánh bắt các loại hải sản ven bờ. Nếu không đi dạo, du khách có thể ngồi ở quán cà phê ven bãi biển để ngoạn cảnh. Đó là quán nhỏ được bài trí đẹp với rất nhiều bụi hoa quanh năm nở rực rỡ…
Di tích Cát Đồn thực sự là điểm đến thú vị, để lại nhiều ấn tượng trong lòng du khách.
