(HPĐT)- Già hóa dân số đang là xu hướng toàn cầu không thể đảo ngược, tác động mạnh đến các lĩnh vực kinh tế - xã hội. “Chìa khóa” để giải bài toán già hóa dân số là các chính sách thích ứng linh hoạt, tận dụng tốt cơ hội để tạo động lực cho sự phát triển bền vững.
Người cao tuổi tập thể dục tại Tokyo, Nhật Bản. Ảnh: Reuters
Xu hướng khó đảo ngược
Báo cáo mới được công bố bởi Hội đồng Kinh tế và Xã hội của Liên hợp quốc (LHQ) xác định, già hóa dân số là xu hướng mang tính toàn cầu. Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) dự báo đến năm 2050, dân số từ 60 tuổi trở lên trên toàn cầu sẽ tăng gấp đôi và chạm mức 2,1 tỷ người. Nhiều quốc gia trên thế giới chứng kiến sự tăng nhanh về số lượng, tỷ lệ người cao tuổi và vật lộn với những vấn đề nan giải mà xu hướng nhân khẩu học này mang đến.
Tại châu Á, Hàn Quốc và Nhật Bản là những quốc gia điển hình về tình trạng tỷ lệ sinh giảm và dân số già hóa. Giữa tháng 9-2023, Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản cho biết, số người hơn 80 tuổi ở nước này tăng thêm 270.000 người so với cùng kỳ năm ngoái, lên 12,59 triệu người. Trong bối cảnh già hóa dân số, đất nước “Mặt trời mọc” phải đóng cửa 8.580 trường học công trong giai đoạn từ năm 2002 đến 2020. Cơ quan thống kê Hàn Quốc cho biết, tỷ lệ người dân nước này ở độ tuổi 75 trở lên là 7,7% trong năm 2023, dự kiến tăng lên 30,7% vào năm 2070. Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc mới đây cảnh báo, tăng trưởng kinh tế có thể rơi xuống ngưỡng âm vào năm 2050 nếu nước này không thể đảo ngược xu hướng giảm tỷ lệ sinh ngày càng mạnh hiện nay.
Việt Nam cũng là một trong các quốc gia ở châu Á có tốc độ già hóa dân số nhanh. Tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên chiếm 11,9% tổng dân số vào năm 2019, dự báo đến năm 2050 tăng lên hơn 25%. Đến năm 2036, Việt Nam bước vào thời kỳ dân số già, chuyển từ xã hội “già hóa” sang xã hội “già”. Sự thay đổi này không chỉ nhờ giảm tỷ lệ tử vong và tăng tuổi thọ, mà phần lớn do giảm mạnh tỷ lệ sinh. Tỷ lệ sinh giảm trong những thập niên qua tác động lớn tới cơ cấu dân số của Việt Nam, đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số.
Châu Âu cũng đang tìm cách đối phó "cơn sóng thần màu xám", cụm từ thường được dùng để chỉ tình trạng già hóa dân số nhanh chóng tại các quốc gia. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), năm 2024, số người trên 65 tuổi tại châu Âu sẽ nhiều hơn số người dưới 15 tuổi. Italy, nền kinh tế lớn tại khu vực đồng tiền chung euro (Eurozone), đang đứng trước "kịch bản khủng hoảng", khi năm 2070 dân số ước tính sẽ giảm từ mức 59 triệu người hiện nay xuống còn 48 triệu người, với độ tuổi trung bình là 50, gây thêm căng thẳng cho nền kinh tế vốn lao đao vì gánh nặng nợ nần.
Chính sách thích ứng phù hợp
Không thể phủ nhận, tình trạng già hóa đặt ra nhiều vấn đề đối với các nền kinh tế bị già hóa. Dân số trong độ tuổi lao động suy giảm gây áp lực lên thị trường lao động và các quỹ phúc lợi của nhà nước. Ngoài chi phí lương hưu tăng lên, dân số già sẽ làm tăng nhu cầu về dịch vụ y tế, đòi hỏi phải đầu tư, nâng cấp trang thiết bị và cơ sở hạ tầng chăm sóc sức khỏe. Cùng với đó, bài toán thiếu lao động ngày càng hóc búa, trở thành rào cản với tiến trình phục hồi kinh tế sau đại dịch COVID19 và các cuộc xung đột tại Ukraine và khu vực Trung Đông.
Tuy nhiên, nếu các nước có chính sách thích ứng phù hợp, thay đổi cách nghĩ, lối sống của chính những người cao tuổi thì có thể tận dụng được những lợi ích mà già hóa dân số mang lại. Tổng Thư ký LHQ Antonio Guterres cho rằng, cần bảo đảm sự tham gia tích cực, đầy đủ và đóng góp của người cao tuổi thông qua các chính sách xã hội dựa trên những nhu cầu của họ. Những người cao tuổi, với uy tín, tri thức và kinh nghiệm quý báu tích lũy được là nhân tố quan trọng của sự phát triển.
Hàn Quốc và Singapore đang đẩy mạnh đầu tư vào chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Tính đến cuối năm 2022, Hàn Quốc có tổng cộng 89.643 trung tâm phúc lợi dành cho người cao tuổi. Singapore cũng lên kế hoạch tạo môi trường sống thân thiện với người cao tuổi. Trong khi đó, Nhật Bản thúc đẩy ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) để tăng tính hiệu quả trong chăm sóc người già. Để giải quyết bài toán thiếu lao động, tại Đức, bên cạnh việc mở rộng cánh cửa với lao động lành nghề nhập cư, các doanh nghiệp tập trung bồi dưỡng chuyên sâu cho người lao động, tạo thêm việc làm cho người lớn tuổi, bố trí thời gian làm việc linh hoạt hơn.
Các chuyên gia nhận định, trừ khi có những bất ngờ về sự phát triển của nhân khẩu học hoặc năng suất lao động, những tác động tiêu cực từ già hóa dân số sẽ ngày càng rõ nét. Để ứng phó vấn đề, các nước cần có những chính sách hỗ trợ để tăng tỷ lệ sinh cũng như hỗ trợ người cao tuổi, hoặc tăng tuổi nghỉ hưu và cho phép nhập cư nhiều hơn, dù đây đều là những giải pháp không dễ dàng. Việc xây dựng các kế hoạch kỹ càng, có tầm nhìn xa để thích ứng với xu hướng nhân khẩu học sẽ tạo lợi thế cho các nước, giúp nắm bắt cơ hội xây dựng xã hội thịnh vượng bền vững. Bảo đảm quyền lợi của người cao tuổi và khuyến khích họ tham gia dẫn dắt thế hệ trẻ là hướng đi tốt để phát huy mọi nguồn lực trong xây dựng đất nước./.
Quang Huy (tổng hợp)
