Chiêm phấp phới, mùa đợi nhau

“Chiêm phấp phới, mùa đợi nhau” (hay chiêm cập cợi, mùa đợi nhau), muốn diễn tả một hiện tượng về thời tiết ảnh hưởng tới sự sinh trưởng của cây lúa. Thực tế, lúa chiêm gieo cấy vào dịp tháng chạp và tháng giêng âm lịch. Lúc đó, trời van buốt giá, có khi cây mạ cắm xuống bùn cứ nằm im chờ đợi. Nhưng nếu trời ấm dần, hoặc gặp mưa rào, cây mạ đột nhiên thay đổi, chỉ hôm sau lên xanh phủ kín đồng. Và thửa nào gieo sớm đứng chân trước sẽ phát triển vượt lên, có khi trỗ đòng trước và chín trước. Trong khi đó, lúa mùa cấy vào mùa nóng, tháng sáu, cây mạ bén rễ nhanh, nhưng đứng chân khá lâu. Sau đó thì tất cả từ từ cùng phát triển, khó nhận ra. Gần như cả cánh đồng “đợi nhau” cùng tiến vậy.

Tương tự có tục ngữ sau “Chiêm bóc vỏ, mùa xỏ tay” là nhằm nói về khoảng thời tiết thích hợp nhất đối với hai vụ này. Vụ chiêm bắt đầu chuẩn bị thu hoạch vào cuối tháng tư đầu tháng năm, lúc đó thời tiết chuyển sang mùa hè. Ai nấy đều thấy nóng nực, bỏ áo xống ngoài ra (bóc vỏ) cho dễ chịu. Còn vụ mùa, trái lại, lúc lúa vàng rực cánh đồng là gió heo may xuất hiện, trời lạnh dần, nên nhà nông ta lại phải sắm sửa quần áo ấm mặc vào (xỏ tay). Nhưng cả hai câu trên không chỉ nói tới việc ăn mặc, mà qua đó muốn nhằm một ẩn ý là, với giống lúa của hai vụ chiêm mùa (hồi đó) như thế thì cấy trồng và thu hoạch vào khoảng thời gian như trên là hay nhất. Cây lúa sinh trưởng thích hợp với khí hậu, sản lượng cao và chất lượng gạo ngon hơn.

Tôi không dám chắc là cách giải nghĩa đó là đúng trăm phần trăm. Nhưng dẫu sao tôi cũng tìm ra “chìa khóa” để giải mã cho câu nói này. Tôi còn thấy thú vị hơn, về mặt ngôn ngữ, dân gian ta hết sức sáng tạo khi dùng các tổ hợp từ như phấp phới, bóc vỏ... ngắn gọn, hàm súc và giàu hình tượng (bóc vỏ để diễn tả một hành động, tương đương với từ “cởi áo” ta thường nói). Như vậy, trong ngôn ngữ có nhiều điều tưởng khó hiểu, thậm chí bế tắc, nhưng biết tìm đúng mạch trong cuộc sống thì ta sẽ giải đáp thích đáng.

Nhà nông hai vụ chiêm mùa

Nhìn trời nhìn đất, được thua là thường...