Mai Hương
 |
Phụ trương “Thuyền nhân - Người hồi hương” xuất bản năm 1991 của Báo Hải Phòng . |
Đây cũng là giai đoạn hệ thống các nước XHCN Đông Âu và Liên Xô (trước đây) khủng hoảng, chuẩn bị tan rã. Lợi dụng tình hình này, các thế lực thù địch ở nước ngoài móc nối, hỗ trợ các đối tượng xấu trong nước kích động, lôi kéo người dân vượt biên, trốn đi nước ngoài nhằm gây mất ổn định chính trị, an ninh, kinh tế, xã hội của Việt Nam. Theo số liệu của tổ chức Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR) công bố trên phụ trương “Thuyền nhân- Người hồi hương” số đầu, tính riêng trong các năm 1988-1991, hàng vạn người trong cả nước ra đi bất hợp pháp bằng đường biển. Nhiều người ở các tỉnh miền Nam, miền Trung cũng đến Hải Phòng để vượt biên trái phép, vì Hải Phòng là đầu mối giao thông lớn, lại có bờ biển dài, nhiều tàu thuyền và người dân làm nghề biển như khai thác, đánh bắt hải sản. Hải Phòng cũng là địa phương có nhiều người vượt biên nhất, chiếm 60% số người vượt biên.
Những người ra đi có nhiều nguyên nhân. Kẻ tổ chức đưa người vượt biên trái phép nhằm thu lợi bất chính. Người thiếu hiểu biết, nhẹ dạ bị kích động ra đi tìm giàu sang nơi đất khách. Có người phạm pháp trốn tránh pháp luật. Nhiều người vay mượn, bán cả nhà cửa, ruộng vườn để có tiền ra đi, mang theo vợ, con, người thân, bè bạn, người yêu… Không ít người phải trả giá bằng mạng sống, vùi thân vĩnh viễn nơi biển cả.
Trong bối cảnh đó, Đảng và Nhà nước chủ trương đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động người dân không nghe theo kẻ xấu, không vượt biên trái phép. UNHCR phối hợp Cộng đồng kinh tế châu Âu (EEC) và Việt Nam để hồi hương những người vượt biên trái phép. Với truyền thống vị tha “Đánh kẻ chạy đi, không đánh người chạy lại”, đất nước ta mở lòng với những người con lầm lỗi, sẵn sàng tạo điều kiện để người dân hồi hương trở về, ổn định cuộc sống, song cũng trừng trị nghiêm khắc những kẻ tổ chức vượt biên, trục lợi, phá hoại, gây mất ổn định. Công tác tuyên truyền được các cấp ủy Đảng và chính quyền quan tâm. Báo Hải Phòng mạnh dạn đề xuất, báo cáo Bộ Văn hóa-Thông tin- Thể thao (VH-TT-TT), Ban Tư tưởng- Văn hóa Trung ương về việc phát hành chuyên san “Thuyền nhân- Người hồi hương” dưới dạng phụ trương của Báo Hải Phòng.
Nhà báo Kim Toàn, nguyên Tổng Biên tập Báo Hải Phòng nhớ lại: “Ý tưởng của Báo Hải Phòng lúc đó được coi là táo bạo vì đây là lĩnh vực “gai góc”. Các đồng chí Trung ương ủng hộ nhưng căn dặn “Báo Hải Phòng phải thật vững vàng về tư tưởng, chính trị và tự chịu trách nhiệm”. Tôi báo cáo Thường trực Thành ủy và được sự nhất trí về chủ trương. Sau đó, tôi tiếp tục làm việc với đại diện UNHCR tại Hà Nội. UNHCR khẳng định đây là sáng kiến hay của Báo Hải Phòng vì chưa có báo nào đề xuất vấn đề này và sẽ hỗ trợ bằng việc mua báo.”
Quá trình xuất bản ấn phẩm, Báo Hải Phòng được sự ủng hộ của nhiều cơ quan, ban ngành Trung ương và địa phương, nhất là Sở Lao động, Thương binh và Xã hội, Công an thành phố. Phụ trương phát hành có hình thức khá hấp dẫn: khổ A4, các trang bìa in 4 màu, trang ruột in 2 màu. Ban Biên tập thành lập tiểu ban chuyên viết về vấn đề người hồi hương gồm các “cây bút” nhiệt huyết: Cao Năm, Mạnh Tường, Quốc Hòa, Hoàng Thi, Ngọc Đảm, Xuân Thu, Anh Tú, Mai Hương…và nhiều cộng tác viên: Tô Hải Nam, Trịnh Hoài Giang, Nguyễn Siêu Phàm, nhà thơ Hồ Anh Tuấn, Đinh Thúy Hằng, Hải Nguyên, các cộng tác viên ở TTXVN, Đài Truyền hình Việt Nam, đại diện thương mại của Việt Nam ở Hồng Kông…Họa sĩ Đặng Tiến trình bày và minh họa.
Ngày đó các phương tiện làm báo đều thiếu thốn: không xe máy, không điện thoại di động, không máy tính hay mạng internet. Nhà báo chỉ có cây bút, quyển sổ và chiếc máy ảnh cũ kỹ; chiếc xe đạp cà tàng. Các nhà báo lặn lội từ thành thị đến các miền quê có nhiều người ra đi trái phép hồi hương như Đại Hợp (Kiến Thụy), Bàng La, Vạn Hương (Đồ Sơn), nhiều xã ở huyện Thủy Nguyên… để tìm hiểu về cuộc sống của họ, trước và sau khi ra đi, khi trở về, để có những bài viết xúc động, đi vào lòng người. Số đầu phụ trương có bài phỏng vấn Chủ tịch UBND thành phố Đào An về quan điểm của thành phố trong việc tiếp nhận người hồi hương để các gia đình có người thân vượt biên yên tâm vận động con em trở về. Các bài viết đều có nội dung giáo dục sâu sắc như “Hồng Kông- Tôi đã đến và tôi đã thấy”, cho thấy bức tranh u ám của những người vượt biên trong các trại tị nạn Hồng Kông; “Người được cứu sống trên biển cả” mô tả hiểm nguy trên biển với những người vượt biên trái phép; “Vạn chài sau cơn sóng gió” về làng chài Vạn Hương (Đồ Sơn) trở lại yên bình khi người vượt biên lần lượt trở về. Bài “Tiếp nhận hài cốt người trở về” kể về một thanh niên vượt qua những gian khổ trên đường đi đến được trại tị nạn Hồng Kông nhưng không chịu được cuộc sống tù túng, không có tương lai trong trại, đã tự vẫn. Các bài “Một chuyến vượt biên không thành” và “ Giá đắt phải trả” tố cáo những kẻ xúi giục, tổ chức vượt biên nhằm thu lợi bất chấp sinh mạng của người khác... Một số bài viết về sự hỗ trợ của các ban, ngành, chính quyền địa phương, EEC… như cho vay vốn học nghề, tạo điều kiện về việc làm để người hồi hương ổn định cuộc sống.
Nhà báo Kim Toàn cho biết, Báo Hải Phòng vượt qua nhiều khó khăn để xuất bản phụ trương “Thuyền nhân- Người hồi hương, phát hành 4.000-10.000 cuốn mỗi số. UNHCR mua một nửa số lượng này để phát hành tại thành phố Hồ Chí Minh và Hồng Kông. Số còn lại, Báo Hải Phòng phát miễn phí cho các địa phương có nhiều người vượt biên, tuyên truyền rộng rãi đến người dân. Hoạt động kịp thời, thiết thực này góp phần nâng cao uy tín, vị thế của Báo Hải Phòng trong nước và quốc tế. Trong một hội nghị báo chí toàn quốc tại thành phố Hồ Chí Minh, lãnh đạo Ban Tư tưởng- Văn hóa Trung ương và Bộ VH-TT-TT biểu dương Báo Hải Phòng là tờ báo duy nhất của cả nước phát hành phụ trương về người hồi hương, nội dung vững vàng về tư tưởng, chính trị, đạt hiệu quả tuyên truyền cao.
Những năm sau đó, số người vượt biên trái phép ngày càng giảm và chấm dứt. Người ở các trại tị nạn lần lượt trở về xây dựng cuộc sống trên quê hương, góp phần ổn định kinh tế, xã hội và an ninh của địa phương. Đạt được kết quả đó, bên cạnh vai trò của các cấp ủy Đảng, chính quyền từ Trung ương đến địa phương, các tổ chức quốc tế, có sự đóng góp tích cực của Báo Hải Phòng. Từ hoạt động này, Báo Hải Phòng cũng rút được bài học kinh nghiệm trong việc phát hành ấn phẩm mới: nếu có quyết tâm, có sự đồng lòng của tập thể Ban Biên tập, cán bộ, phóng viên, nhân viên, sẽ vượt qua được mọi khó khăn, trở ngại trong đổi mới, nâng cao chất lượng hoạt động nghiệp vụ, góp phần hoàn thành nhiệm vụ chính trị của cơ quan báo Đảng. Trong giai đoạn hoạt động báo chí phát triển mạnh mẽ theo hướng hiện đại như ngày nay, tinh thần dám nghĩ, dám làm, sáng tạo, đoàn kết sẽ giúp Báo Hải Phòng ngày càng phát triển, đạt nhiều thành công mới.
