Chuyển đổi sản xuất, đánh thức những mùa vàng

Trong đó, khoảng 2.450 ha được chuyển sang trồng cây khác và nuôi thủy sản, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều lần so với cấy lúa.

Nâng cao thu nhập từ những vùng chuyển đổi

Mặc dù sản xuất lúa vẫn giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực, nhưng ở một số khu vực, hiệu quả canh tác không còn tương xứng với tiềm năng đất đai. Nhiều chân ruộng cao thiếu nước tưới, vùng trũng thường xuyên ngập úng hoặc chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn gặp khó khăn trong sản xuất lúa. Trong khi đó, chi phí đầu vào ngày càng tăng khiến lợi nhuận giảm, người dân không còn mặn mà với cây lúa.

Theo báo cáo của các địa phương, trong 5 năm gần đây, toàn thành phố có khoảng 3.500 ha đất trồng lúa chưa được khai thác hiệu quả, tập trung chủ yếu ở khu vực ven đô và những nơi chịu tác động mạnh của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa.

Từ thực tế này, nhiều địa phương đã chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa sang các mô hình sản xuất có giá trị kinh tế cao hơn. Tiêu biểu như trồng ổi tại các xã Vĩnh Bảo, Thanh Hà, Hà Bắc, Hà Nam, Ninh Giang; mô hình lúa - rươi, cáy tại các xã Chí Minh, Lạc Phượng, Hà Đông, Tiên Lãng, Tiên Minh, Tân Minh, Nguyễn Bỉnh Khiêm; mô hình lúa - cá tại phường Hải Dương và phường Chí Linh; trồng sen tại Kim Thành, Vĩnh Bảo, Kiến Thụy, An Dương; trồng thanh long tại xã An Trường.

Tại thôn Minh Tiến, xã Kim Thành, mô hình trồng sen của anh Phan Văn Cấp cho thu nhập từ 200 - 300 triệu đồng/năm trong 3 - 4 năm qua. Trước đây, khu vực này là đất trồng lúa nhưng do địa hình trũng, năng suất thấp nên anh thuê lại đất của người dân để cải tạo thành vùng chuyên canh sen. Hiện anh quy hoạch 3 ha trồng sen lấy hạt và 3 ha trồng sen lấy hoa, ngó, củ. Từ tháng 6 đến tháng 9 hằng năm, gia đình anh thu hoạch liên tục các sản phẩm từ sen.

Theo nhiều nông dân, nếu giá trị sản xuất bình quân của đất lúa chỉ đạt khoảng 64 triệu đồng/ha/vụ thì các mô hình trồng rau màu, cây ăn quả có thể đạt khoảng 225 triệu đồng/ha. Đặc biệt, các mô hình nuôi trồng thủy sản cho hiệu quả kinh tế vượt trội. Mô hình lúa - rươi, cáy, thủy sản tại các xã Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nghi Dương, Chí Minh, Tiên Minh, Tân Minh, An Hưng... đạt thu nhập khoảng 350 - 500 triệu đồng/ha/năm, cao gấp 5 - 8 lần so với sản xuất lúa thuần.

Gỡ khó để nhân rộng mô hình

Theo ông Đỗ Đức Lộc, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Hải Phòng, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất lúa hiện được quản lý chặt chẽ nhằm bảo đảm an ninh lương thực. Trước năm 2024, theo Nghị định số 35/2015/NĐ-CP của Chính phủ, người dân được phép chuyển đổi linh hoạt đất lúa sang trồng cây hằng năm, cây lâu năm hoặc kết hợp nuôi trồng thủy sản.

Tuy nhiên, từ năm 2024, Nghị định số 112/2024/NĐ-CP quy định chỉ được chuyển đổi đối với diện tích đất lúa trũng, ngập, chỉ sản xuất một vụ; đồng thời không được đào đắp, phải giữ nguyên kết cấu đất. Việc chuyển đổi cũng không được thực hiện tại các vùng quy hoạch sản xuất lúa năng suất, chất lượng cao. Dù vậy, hiện nay vẫn còn tình trạng một số hộ dân tự phát chuyển đổi đất lúa ngoài quy hoạch.

Nhiều mô hình chuyển đổi tự phát mang lại hiệu quả kinh tế cao, nhưng vẫn gặp không ít khó khăn về hạ tầng sản xuất như giao thông, thủy lợi nội đồng, điện, nước, hệ thống bảo quản sau thu hoạch, kho lạnh và dịch vụ logistics. Bên cạnh đó, một bộ phận nông dân còn hạn chế trong việc ứng dụng tiến bộ kỹ thuật và thiếu nguồn vốn để đầu tư, mở rộng sản xuất.

Để nâng cao hiệu quả chuyển đổi diện tích đất lúa kém hiệu quả, lãnh đạo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Hải Phòng cho rằng các địa phương cần rà soát, xác định rõ những vùng đủ điều kiện chuyển đổi, xây dựng kế hoạch phù hợp với quy hoạch sử dụng đất và đặc điểm sinh thái từng khu vực. Đồng thời, cần ưu tiên hình thành các vùng sản xuất tập trung, liền vùng, liền thửa và triển khai hiệu quả các chính sách hỗ trợ của thành phố nhằm cải tạo đất, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và phát triển sản xuất bền vững.

Theo lãnh đạo một số địa phương, để khai thác hiệu quả tiềm năng từ chuyển đổi cơ cấu sản xuất trên đất lúa, cần tăng cường năng lực cho hợp tác xã, doanh nghiệp và người dân về kỹ thuật canh tác, chuyển đổi số, liên kết chuỗi giá trị và phát triển thị trường tiêu thụ. Cùng với đó, cần hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất nông nghiệp, thực hiện đo đạc, chỉnh lý hồ sơ địa chính, xây dựng bản đồ nông hóa, thổ nhưỡng để phục vụ công tác quản lý, tổ chức sản xuất và bố trí cơ cấu cây trồng phù hợp sau chuyển đổi.