Chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa thiên tai

Định hình lại tư duy phòng ngừa

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, thông điệp của Văn phòng Liên hợp quốc về giảm nhẹ rủi ro thiên tai (UNDRR) đặt ra yêu cầu định hình lại tư duy phòng ngừa, bắt đầu từ mỗi gia đình – tế bào nhỏ nhất của xã hội. Trọng tâm là nâng cao năng lực chuẩn bị và chống chịu thiên tai ở cấp cá nhân, hộ gia đình; chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động quản trị rủi ro; đồng thời thúc đẩy hành động sớm thông qua diễn tập thực tế và những việc làm thiết thực.

Ngôi nhà là nơi gắn bó với cuộc sống của mỗi người, nhưng cũng là nơi đầu tiên chịu tác động khi thiên tai xảy ra. Những thảm họa địa chất và khí hậu cho thấy mức độ tàn phá khốc liệt của tự nhiên, đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao khả năng phòng ngừa, giảm thiểu thiệt hại. Khi thảm họa xảy ra, lực lượng cứu hộ không thể có mặt ngay lập tức ở mọi nơi. Trong những giờ phút đầu tiên, kiến thức, sự chuẩn bị của mỗi gia đình cùng tinh thần tương trợ giữa các hộ dân có ý nghĩa quan trọng đối với sự an toàn của con người. Vì vậy, năng lực tự ứng phó tại chỗ cần được coi là một tuyến phòng thủ thiết yếu, góp phần nâng cao khả năng chống chịu của cả cộng đồng.

Bình đẳng trong tiếp cận nơi an toàn

Lâu nay, nhiều người cho rằng một ngôi nhà kiên cố là đủ để bảo đảm an toàn trước thiên tai. Tuy nhiên, cách tiếp cận chủ động đòi hỏi mỗi gia đình phải xây dựng phương án quản trị rủi ro phù hợp. Trước hết, cần lựa chọn vị trí xây dựng an toàn, thường xuyên kiểm tra, gia cố kết cấu công trình và hệ thống điện. Các thành viên cũng cần nhận biết nguy cơ tại nơi sinh sống, nắm thông tin cảnh báo sớm và thống nhất phương án sơ tán khi cần thiết. Túi cứu thương, nhu yếu phẩm dự trữ và thiết bị liên lạc có nguồn điện dự phòng cần được chuẩn bị phù hợp với điều kiện của từng gia đình, nhất là những hộ có người cao tuổi, trẻ em hoặc người khuyết tật.

Tuy nhiên, nhấn mạnh vai trò của mỗi gia đình không có nghĩa là chuyển toàn bộ trách nhiệm phòng, chống thiên tai sang người dân. Những đợt nắng nóng cực đoan, mưa lũ và các hiện tượng thời tiết bất thường cho thấy khả năng tự bảo vệ của mỗi cá nhân luôn có giới hạn. Người dân khó có thể tạo dựng không gian sống an toàn nếu thiếu quy hoạch phù hợp, quản lý chặt chẽ hành lang an toàn và kiểm soát chất lượng xây dựng. Do đó, cơ quan quản lý nhà nước cần chủ động cung cấp thông tin, bản đồ rủi ro, đầu tư hạ tầng thích ứng, hoàn thiện cơ chế tài chính dựa trên dự báo và tổ chức diễn tập để người dân nâng cao kỹ năng ứng phó.

Một yêu cầu quan trọng khác là bảo đảm mọi người đều có cơ hội tiếp cận nơi ở an toàn, không phải đánh đổi giữa khả năng chi trả và điều kiện sống. Người nghèo tại các khu dân cư thiếu hạ tầng hoặc vùng thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai thường dễ bị tổn thương hơn do hạn chế về nguồn lực, điều kiện nhà ở và khả năng phục hồi sau thảm họa. Khi không có nguồn tài chính dự phòng hoặc bảo hiểm phù hợp, một ngôi nhà bị phá hủy có thể kéo theo mất sinh kế, gia tăng nợ nần và đẩy các gia đình vào vòng xoáy nghèo đói.

Vì vậy, nâng cao khả năng chống chịu của mỗi ngôi nhà cần gắn với mục tiêu phát triển bền vững và các chính sách an sinh xã hội. Nhà nước cần hỗ trợ những nhóm dễ bị tổn thương cải thiện điều kiện nhà ở, đồng thời khuyến khích khu vực tư nhân phát triển vật liệu xây dựng có chi phí phù hợp, khả năng chịu lực tốt và các sản phẩm bảo hiểm đáp ứng nhu cầu thực tế. Đây không chỉ là giải pháp giảm thiểu thiệt hại trước mắt mà còn góp phần bảo vệ sinh kế, hạn chế bất bình đẳng và nâng cao năng lực phục hồi của cộng đồng sau thiên tai.

Thông điệp của Ngày Quốc tế giảm nhẹ rủi ro thiên tai năm nay đưa vấn đề biến đổi khí hậu và quản trị rủi ro từ tầm vĩ mô đến gần hơn với đời sống thường nhật. Thiên tai có thể không thể ngăn chặn hoàn toàn, nhưng thiệt hại có thể giảm đáng kể nếu mỗi cá nhân, gia đình và cơ quan quản lý chủ động chuẩn bị từ sớm. Xây dựng một cộng đồng an toàn vì thế phải bắt đầu từ những ngôi nhà có khả năng chống chịu, những người dân có kiến thức ứng phó và hệ thống quản lý rủi ro được tổ chức đồng bộ, công bằng.