Cơ hội khôi phục Di sản Nghề làm tranh Đông Hồ

Nguy cơ cao bị mai một

Nhắc đến nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, là người Việt nhớ đến bầu không khí Tết, đến chợ quê, đến những nét sinh hoạt văn hóa đậm chất nông thôn đồng bằng Bắc Bộ được phản ánh đậm nét và trở thành đặc trưng của dòng tranh này.

Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ ở khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, ra đời cách đây khoảng 500 năm. Cộng đồng thực hành nghề đã tạo ra những bức tranh có đặc trưng riêng về chủ đề, kỹ thuật in, màu sắc và đồ họa bằng kỹ thuật in khắc gỗ. Các chủ đề của tranh thường bao gồm tranh thờ, chúc tụng, tranh lịch sử, tranh sinh hoạt, tranh phong cảnh, gắn với tập tục treo tranh vào ngày Tết Nguyên đán, Tết Trung thu, thờ cúng tổ tiên và thờ thần.

Các công đoạn sáng tác mẫu, khắc ván in, làm màu, in tranh đều bằng tay. Mẫu tranh được vẽ bằng bút lông, mực nho trên giấy bản và khắc trên ván gỗ thị. Các màu được chế biến từ nguyên liệu tự nhiên: màu xanh từ lá chàm, màu đỏ từ sỏi son, màu vàng từ hoa hòe và quả dành dành, màu trắng từ bột sò điệp bị phong hóa, màu đen từ tro lá tre, rơm nếp. Tranh được in úp ván với 5 màu cơ bản trên giấy dó đã được phủ một lớp hồ điệp. Các màu được in theo nguyên tắc màu đỏ in trước, tiếp đến màu xanh, vàng, trắng. Ván nét màu đen in cuối cùng để hoàn thiện bức tranh.

Sau năm 1945, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đứng trước nguy cơ mai một, không có người đến mua tranh. Do đó, các gia đình chuyển sang làm hàng mã. Hiện nay, làng Đông Hồ chỉ còn hai dòng họ làm tranh là: Họ Nguyễn Hữu và họ Nguyễn Đăng với ba gia đình tâm huyết còn bám trụ với nghề.

Những thay đổi về phong cách sống, về nhu cầu tiêu thụ hàng hóa, cùng sự thay đổi của xã hội, của công nghệ hiện đại khiến người dân hiện nay không còn nhiều nhu cầu sử dụng tranh Đông Hồ trang trí trong nhà mỗi dịp Tết đến. Người theo nghề tranh cũng không còn nhiều như trước.

Tranh Đông Hồ không còn được bày bán rộng rãi như xưa mà giờ chỉ còn là một món đồ lưu niệm, hoặc được thấy ở những sự kiện văn hóa cộng đồng, khi các nhà tổ chức mời nghệ nhân trình diễn hoặc mua ván tranh, màu và giấy để làm dịch vụ trải nghiệm.

Địa phương và các nghệ nhân cũng như cơ quan quản lý đã có rất nhiều nỗ lực để khôi phục, làm sống lại một dòng tranh truyền thống.

Cơ hội để khôi phục và phát triển

Ngày 9/12, tại Thủ đô New Delhi, Ấn Độ, Kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO, đã thông qua Quyết định ghi danh di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Có mặt tại Kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO, các thành viên đoàn Việt Nam đều đánh giá đây là cơ hội để khôi phục và phát triển nghề làm tranh Đông Hồ.

Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Đạo Cương, Trưởng đoàn Việt Nam tham dự Kỳ họp, cho rằng việc này thể hiện sự đánh giá cao của cộng đồng quốc tế đối với những giá trị độc đáo, lịch sử và ý nghĩa nhân văn sâu sắc của dòng tranh dân gian đã gắn bó với đời sống văn hóa người Việt hàng trăm năm qua, đồng thời là một sự ghi nhận kịp thời đối với một di sản đang đứng trước nguy cơ cao bị mai một.

Ông Mai Sơn, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh cho biết, vào thời khắc Kỳ họp xem xét ghi danh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, toàn thể cộng đồng chủ thể di sản và nhiều người dân tỉnh Bắc Ninh chăm chú theo dõi và vô cùng phấn khởi khi Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được chính thức ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của UNESCO.

Việc di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh sẽ tạo tiền đề quan trọng để Việt Nam nói chung và tỉnh Bắc Ninh nói riêng tiếp tục triển khai đồng bộ các biện pháp bảo vệ khẩn cấp và lâu dài di sản này phù hợp với khuyến nghị của UNESCO; huy động đa dạng nguồn lực; tăng cường giáo dục, truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ; gắn bảo tồn với phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại và phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Trong thời gian tới, một trong những việc quan trọng cần làm đối với việc bảo tồn và khôi phục nghề làm tranh Đông Hồ là đẩy mạnh quảng bá hình ảnh di sản “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ” nói riêng và các di sản văn hóa Việt Nam nói chung tới bạn bè quốc tế, qua đó đóng góp tích cực vào nỗ lực chung của thế giới trong bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại.