Vào mùa thu hoạch, củ ấu mang vị bùi thơm dân dã, gợi nhớ ký ức tuổi thơ và mở ra tiềm năng phát triển nông sản quê hương.
Những ngày cuối thu, khi tiết trời bắt đầu se lạnh, củ ấu vào mùa thu hoạch. Trên những ao, đầm trồng ấu, màu xanh của lá trải rộng mặt nước, xen giữa là những cuống nhỏ mang quả già. Người nông dân khéo léo thu hái, lựa những củ đủ độ chín để giữ hương vị thơm bùi đặc trưng.
Cây ấu thuộc nhóm thực vật thủy sinh, thích hợp với môi trường ao hồ, đầm nước và những vùng đất có điều kiện giữ nước thuận lợi. Dù thường được gọi là củ ấu, bộ phận được sử dụng làm thực phẩm thực chất là quả của cây. Khi già, quả rụng xuống, chìm vào lớp bùn dưới đáy ao, đầm. Qua thời gian, loại quả này trở thành thức quà quen thuộc, được người dân nhiều vùng quê ưa chuộng.
Củ ấu có hình dáng đặc biệt, lớp vỏ cứng màu nâu đen hoặc đen sẫm, hai đầu nhọn cong lên như cặp sừng trâu. Bởi vậy, dân gian còn gọi đây là củ sừng trâu. Trái với vẻ ngoài gai góc, phần nhân bên trong trắng ngần, mềm bở, có vị ngọt nhẹ và hương thơm riêng.
Ở Việt Nam, cây ấu được trồng tại nhiều địa phương có điều kiện ao hồ phù hợp, trong đó có Hưng Yên, Hải Phòng, Phú Thọ và một số tỉnh miền Tây Nam Bộ. Tùy giống, củ ấu có hình dáng, kích thước và độ bở khác nhau. Có loại hai sừng tù, củ lớn, ruột trắng xốp; có loại hai sừng nhọn, vỏ đen, phần nhân chắc hơn.
Tại Hưng Yên, củ ấu góp mặt trong đời sống ẩm thực như một thức quà theo mùa. Không cầu kỳ về hình thức, cũng chẳng cần cách chế biến phức tạp, loại quả mọc dưới nước vẫn có sức hấp dẫn riêng. Những rổ ấu tươi bày bán ở chợ quê, túi ấu luộc nóng hổi trong phiên chợ chiều hay món quà nhỏ người thân mang về nhà đều gợi lên không khí thân thuộc của miền quê Bắc Bộ.
Mùa ấu cũng gợi nhắc những câu chuyện cũ. Với nhiều người thuộc thế hệ 7X, 8X, loại quà dân dã này gắn liền với tuổi thơ ở làng quê, khi bánh kẹo chưa phong phú như bây giờ.
Chị Phạm Phương Thi, quê phường Thái Bình, tỉnh Hưng Yên, cho biết củ ấu là món ăn chị đặc biệt yêu thích từ nhỏ. Đó có thể là túi ấu mẹ mua ở chợ, nồi ấu luộc đặt trên bếp mỗi lần về quê thăm bà hay những buổi chiều cuối tuần cùng đám bạn ngồi bên mẹt hàng ven đường, bóc từng lớp vỏ cứng để lấy phần nhân trắng bùi.
“Kỷ niệm của lứa học sinh 7X bấy giờ là những ngày tụ tập ăn ổi Bo hay củ ấu bên đường Hoàng Diệu, nhất là những dịp sau khi thi. Lần nào ăn ấu xong, tay đứa nào cũng đen nhẻm, thậm chí cả miệng cũng lấm lem, trông buồn cười lắm”, chị Thi chia sẻ.
Những ký ức giản dị ấy khiến củ ấu không chỉ là món ăn theo mùa mà còn trở thành một phần tuổi thơ, gắn với những buổi chợ quê, những lần sum họp gia đình và tình cảm thân thương của người ở quê dành cho nhau.
Sức hấp dẫn của củ ấu trước hết nằm ở hương vị. Lớp vỏ cứng màu đen có thể khiến người chưa từng thưởng thức khó hình dung về phần nhân bên trong. Khi tách vỏ, phần nhân trắng ngà hiện ra, mềm bở, có vị ngọt thanh và hơi ngậy.
Cách chế biến phổ biến nhất là luộc. Củ ấu sau khi thu hoạch được rửa sạch, cho vào nồi luộc đến khi chín. Công đoạn tưởng chừng đơn giản này cũng cần sự khéo léo. Nếu chưa đủ thời gian, phần nhân có thể còn sượng; nếu luộc quá lâu, củ dễ nhão, giảm độ bùi tự nhiên. Người quen việc thường căn thời gian, điều chỉnh lượng nước và lửa đun để củ chín đều.
Khi củ vừa chín, người ăn dùng dao tách đôi hoặc bóc lớp vỏ cứng để lấy phần nhân. Không cần thêm gia vị, một đĩa củ ấu luộc vẫn đủ tạo nên hương vị riêng. Với trẻ nhỏ, đây là món ăn vặt hấp dẫn; với người lớn, đó có thể là thức quà gợi nhớ những năm tháng đã xa. Trong những ngày thu đông, ngồi quây quần bên đĩa ấu luộc nóng hổi cũng là một cách tận hưởng sự ấm áp, bình dị của cuộc sống.
Bên cạnh cách ăn truyền thống, củ ấu còn có thể kết hợp với nhiều nguyên liệu để làm phong phú thực đơn gia đình. Phần nhân được nấu cùng gạo tạo thành món cháo mềm dẻo, thơm bùi. Củ ấu cũng có thể nấu chè với đỗ xanh, đường phèn; rim đường hoặc sấy khô để dùng dần.
Một số gia đình còn chế biến củ ấu chiên bằng cách tách bỏ vỏ, rửa sạch, tẩm gia vị rồi phủ bột và chiên đến khi lớp ngoài vàng giòn. Món ăn có cách làm tương đối đơn giản, phù hợp với khẩu vị của trẻ nhỏ và những người thích đổi vị.
Trong những ngày trời trở lạnh, canh củ ấu nấu sườn cũng là lựa chọn phù hợp cho bữa cơm gia đình. Củ ấu được ninh cùng sườn đến khi mềm, thấm vị nước dùng, hòa quyện với vị ngọt của thịt và hương thơm của hành lá, rau mùi. Món ăn không cầu kỳ nhưng mang đến cảm giác đậm đà, gần gũi.
Từ món luộc quen thuộc đến cháo, chè, món chiên hay canh, củ ấu cho thấy khả năng kết hợp đa dạng trong ẩm thực. Tuy nhiên, với nhiều người, hương vị nguyên bản của củ ấu luộc vẫn khó thay thế. Đó là vị bùi thơm mộc mạc, không cần cầu kỳ chế biến nhưng đủ khiến người thưởng thức nhớ lâu.
Trong nhịp sống hiện đại, khi thị trường ngày càng có nhiều loại thực phẩm và đồ ăn vặt, củ ấu vẫn giữ được chỗ đứng riêng nhờ hương vị truyền thống và giá thành tương đối bình dân. Vào mùa thu hoạch, loại củ này xuất hiện tại các chợ dân sinh, cửa hàng nông sản và trên những kênh bán hàng trực tuyến. Người tiêu dùng có thể mua củ ấu tươi để tự luộc tại nhà hoặc lựa chọn sản phẩm đã sơ chế, luộc chín nhằm tiết kiệm thời gian.
Sức hút của củ ấu không chỉ đến từ vị bùi ngọt mà còn bởi những ký ức gắn với nó. Một người mẹ mua vài cân ấu về luộc cho con ăn có thể nhân dịp ấy kể lại chuyện tuổi thơ ở làng quê. Người xa quê bắt gặp rổ ấu đen nhánh ngoài chợ cũng có thể chợt nhớ đến bà, đến mẹ và những buổi chiều quây quần bên bếp lửa. Những điều bình dị ấy khiến củ ấu vượt ra ngoài giá trị của một món ăn thông thường, trở thành sợi dây kết nối các thế hệ.
Với Hưng Yên, địa phương có truyền thống sản xuất nông nghiệp lâu đời và nhiều sản vật mang đậm dấu ấn vùng đồng bằng sông Hồng, củ ấu là nét chấm phá đáng nhớ trong đời sống thôn quê. Loại củ này không có hình thức bắt mắt, cũng chưa nổi tiếng rộng khắp như nhãn lồng, nhưng có ưu thế riêng nhờ hương vị gần gũi, cách chế biến đa dạng và câu chuyện văn hóa gắn với mùa vụ.
Nếu được quan tâm đúng mức, củ ấu có thể trở thành sản phẩm nông nghiệp mang giá trị gia tăng cao hơn. Từ lựa chọn giống phù hợp, chăm sóc vùng trồng, thu hoạch đúng thời điểm đến sơ chế, đóng gói và bảo quản, mỗi công đoạn đều góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm. Các sản phẩm như củ ấu luộc đóng gói, nhân ấu sơ chế hoặc thực phẩm chế biến từ củ ấu có thể giúp người tiêu dùng thuận tiện hơn, đồng thời mở rộng cơ hội tiêu thụ cho người sản xuất.
Để sản vật quê nhà có chỗ đứng bền vững, điều quan trọng là giữ chất lượng và hương vị tự nhiên, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, đồng thời giới thiệu sản phẩm bằng thông tin rõ ràng, chân thực. Việc gắn sản phẩm với câu chuyện về vùng đất, con người và mùa thu hoạch cũng góp phần tạo dấu ấn riêng, giúp người tiêu dùng hiểu hơn về nguồn gốc và giá trị của nông sản địa phương.
Đối với du khách có dịp về Hưng Yên vào mùa thu, thưởng thức củ ấu luộc nóng hổi cũng là một cách cảm nhận đời sống bình dị của vùng quê đồng bằng sông Hồng. Không cần những món ăn cầu kỳ, đôi khi chỉ một đĩa ấu bóc vỏ, một bát chè thơm hay món canh nóng trong bữa cơm gia đình cũng đủ lưu lại ấn tượng về sự mộc mạc, chân thành của người dân nơi đây.
Củ ấu vẫn âm thầm hiện diện trong đời sống người dân, từ những đầm nước lặng lẽ đến rổ hàng nơi chợ quê, từ món ăn vặt của trẻ nhỏ đến thức quà được người xa quê tìm mua. Lớp vỏ đen cứng cáp che chở phần nhân trắng ngần cũng như vẻ ngoài lam lũ của người nông dân ẩn chứa sự cần cù, chất phác và tấm lòng đôn hậu.
Giữa những đổi thay của cuộc sống, vị ngọt bùi của củ ấu vẫn nhắc người ta nhớ về miền quê yên ả, nơi sản vật bình dị được chắt chiu từ đất đai, nguồn nước và bàn tay lao động. Đó là giá trị đáng trân trọng của thức quà dân dã này: vừa làm phong phú bữa ăn trong những ngày thu đông, vừa lưu giữ hương vị quê hương qua từng mùa vụ.
QH (theo TTXVN)
