Khi những cơn gió mùa đông tràn về, mang theo cái rét đặc trưng cũng là lúc ruốc sông vào mùa vụ. Ruốc sông là món ăn dân dã, gắn liền với tuổi thơ gian khó của nhiều người.
Ruốc sông là loài sinh vật nhỏ bé, chỉ xuất hiện trong một khoảng thời gian ngắn, thường từ tháng 10 âm lịch đến hết tháng giêng năm sau. Ruốc sông nhỏ li ti, trôi theo dòng nước, nên việc đánh bắt không dễ dàng. Người làm nghề phải dậy từ tờ mờ sáng, mang theo “đáy” (một loại dụng cụ hình phễu làm bằng vải mỏng, được cố định bằng cọc tre, cọc gỗ ven sông). Khi con nước lên, ruốc theo dòng chảy xuôi sẽ tự trôi vào “đáy”. Nghề bắt ruốc phụ thuộc nhiều vào thời tiết và "con nước”, có ngày trúng đậm, cũng có ngày gần như trắng tay.
Vào chính vụ, ruốc sông được mang ra chợ nhanh chóng hết veo. Giá ruốc thường dao động từ 55.000 - 70.000 đồng/kg, tùy từng thời điểm. Ruốc nhỏ nên công đoạn làm sạch đòi hỏi sự kiên nhẫn và khéo léo. Ruốc được đổ vào rây hoặc khăn xô, nhẹ nhàng thả vào chậu nước, khuấy đều để bùn đất, rác nhỏ theo nước trôi ra. Công đoạn này phải lặp đi lặp lại nhiều lần cho đến khi nước trong, ruốc sạch mịn mới có thể đem chế biến. Chỉ cần sơ suất, mạnh tay, ruốc dễ nát, mất đi độ tơi và vị ngọt tự nhiên.
Những ngày có ruốc sông, chị Lương Thị Hà ở xã Hà Đông (Hải Phòng) thường mua về rang khô để dùng dần. Với chị, ruốc rang khô là món ăn gắn liền với những năm tháng tuổi thơ đầy gian khó. Cách làm ruốc rang khô không cầu kỳ nhưng lại đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn.
Ruốc sau khi rửa sạch, để ráo nước được cho lên chảo cùng chút muối, đun trên lửa nhỏ và phải đảo đều tay. Ruốc phải được rang với lửa nhỏ liu riu ít nhất 30 phút, thậm chí cả tiếng đồng hồ, đến khi chuyển màu nâu đỏ, khô tơi và dậy mùi thơm đặc trưng. Khi ruốc se lại, cho thêm gừng, riềng giã nhỏ để tăng hương vị cay, ấm, rất hợp với tiết trời mùa đông. Ruốc rang càng khô thì càng để được lâu, thời gian bảo quản có thể từ 1 - 1,5 tháng mà vẫn giữ được độ thơm ngon.
Ngoài ruốc rang khô, ruốc xốt cà chua cũng là món ăn “đưa cơm” được nhiều gia đình yêu thích. Những ngày trời trở rét, để đổi món cho bữa cơm gia đình, bà Phạm Thị Phòng ở xã Phú Thái (Hải Phòng) thường nấu ruốc xốt cà chua - món ăn được các thành viên trong gia đình đặc biệt yêu thích. Ruốc được xào cùng mỡ lợn, cà chua chín dằm nhuyễn, thêm chút me hoặc khế chua, gừng, ớt, rau răm, hành lá. Khi hoàn thiện, món ruốc có màu nâu đỏ hấp dẫn, vị béo ngậy hòa cùng vị chua nhẹ, cay ấm của gừng, ăn nóng với cơm và rau sống càng thêm tròn vị.
Bà Phòng bồi hồi nhớ lại: “Món ăn này khiến tôi nhớ về những tháng ngày gian khó trước đây. Những ngày mùa đông rét buốt, cả nhà ngồi quây quần bên mâm cơm, chan một chút ruốc xốt cà, ăn cùng rau sống. Món ăn đơn giản, không cầu kỳ nhưng ngon khó cưỡng và ấm áp vô cùng”.
Không chỉ với người ở quê, ruốc sông còn là nỗi nhớ da diết của những người con xa xứ. Chị Phạm Thị Miên, quê ở xã Tân Minh (Hải Phòng) hiện sinh sống và làm việc tại Nhật Bản, dịp này về thăm gia đình đúng vào mùa ruốc. “Xa quê, nhiều lúc tôi chỉ mong được ăn một bữa cơm giản dị với món ruốc sông dân dã. Chẳng phải cao lương mỹ vị, nhưng hương vị ấy khiến tôi nhớ quê nhà đến nao lòng", chị Miên chia sẻ.
Dù được chế biến theo cách nào, ruốc sông vẫn giữ nguyên vị béo ngọt đặc trưng, hòa quyện cùng những gia vị dân dã của đồng quê, tạo nên dư vị khó quên. Giữa những ngày đông lạnh giá, bát cơm nóng ăn cùng ruốc sông không chỉ làm ấm bụng mà còn sưởi ấm cả miền ký ức - nơi có những món ăn giản dị, mộc mạc nhưng chan chứa tình cảm gia đình và hồn cốt quê hương.
HUYỀN TRANG
