Nền tảng lịch sử, văn hóa
Lễ rước tại Lễ hội Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm năm 2018. Ảnh: Diệu Hương
Trước lễ hội ít lâu, chúng tôi về xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo để thăm quần thể di tích đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Gặp Trưởng phòng Văn hóa và Thông tin huyện Phạm Hồng Điệp, anh vui mừng thông tin, mọi công việc chuẩn bị cho sự kiện này cơ bản hoàn tất. Lý lịch di sản văn hóa phi vật thể được xây dựng chặt chẽ, phân tích ý nghĩa lịch sử, văn hóa của lễ hội gắn với các vị Thành hoàng. Hồ sơ được duyệt. “Những ngày này, người dân Lý Học và huyện Vĩnh Bảo vui như trẩy hội. Khắp nơi náo nức, tưng bừng. Kế hoạch tổ chức lễ hội được triển khai từ hàng tháng trước thu hút sự quan tâm của đông nhân dân và du khách bốn phương. Chưa vào hội mà chúng tôi nhận được nhiều lời chúc mừng của bạn bè và hẹn sẽ về dự hội đúng dịp đặc biệt này” – anh Điệp phấn khởi khoe. Theo tư liệu lịch sử, trước năm 1945, làng Trung Am có 4 giáp gồm: Giáp Nhất Đông, Nhất Chính, Nhất Đình, Nhất Nam. Ngoài việc thờ thần (Thành hoàng) tại các giáp, hằng năm, làng còn tổ chức Lễ hội Trạng Trình tại đền Trung Am (Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm) trong 3 ngày, từ 27 đến 29-11 (âm lịch) nhân ngày giỗ ông. 4 giáp xưa của làng Trung Am thờ 4 vị Thành hoàng gồm Long Lang đại vương (tướng thời Hai Bà Trưng), Không Hoàng công chúa (con gái thứ của Đinh Tiên Hoàng), Đông Tỉnh đại vương (tướng thời Hùng Huy vương), Nam Hải đại vương (tướng thời Hùng Duệ Vương). Đây đều là những người có công với đất nước. Trong đó, Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh năm Tân Hợi (1491) niên hiệu Hồng Đức thứ 21. Ngoài tên Nguyễn Bỉnh Khiêm, ông còn có tên là Văn Đạt, tên tự là Hanh Phủ, hiệu là Bạch Vân cư sĩ, người làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, trấn Hải Dương (nay là làng Trung Am, xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng). Khi lớn lên, Nguyễn Bỉnh Khiêm theo học Bảng nhãn Lương Đắc Bằng và nổi tiếng học giỏi, được thầy học trọng thị. Về sau Lương Đắc Bằng còn gửi gắm con trai là Lương Hữu Khánh để Nguyễn Bỉnh Khiêm rèn cặp, trở thành Thượng thư của triều Lê Trung Hưng. Dù cả khi Nguyễn Bỉnh Khiêm không còn tham dự quốc chính, nhưng nhà Mạc vẫn tôn trọng ông là bậc thầy. Nhiều việc trọng đại thường hỏi ý kiến ông. Về sau, ông được tôn xưng đệ nhất công thần, được phong tước Trình tuyền hầu, dần thăng đến Thượng thư Bộ Lại, Thái bảo, tước Trình Quốc công. Ông mất ngày 28-11 năm Ất Dậu (tức 17-1-1585), thọ 95 tuổi. Học trò suy tôn ông là Tuyết Giang phu tử.
Lễ biểu dương học sinh, sinh viên xuất sắc tiêu biểu thành phố tại Khu di tích Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Lan tỏa tinh thần hiếu học và ý nghĩa giáo dục
Về Vĩnh Bảo, xã Lý Học, đến di tích nào trong quần thể di tích gắn với thân thế Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, chúng tôi đều cảm nhận niềm tự hào, mong chờ, phấn khởi của người dân quê Trạng. Tại quán Trung Tân, chúng tôi gặp cụ bà Trịnh Thị Oanh, 75 tuổi, người làng Trung Am. Nhà cụ Oanh ở sát bên quán cổ. Thấy có người tới quán, từ trong nhà, cụ Oanh lập cập chạy ra để đón. Như thể khách đến chơi nhà mình. Hỏi ra mới biết, cứ khi nào có du khách tới quán Trung Tân, nếu ở nhà, cụ Oanh sẽ ra đón tiếp, trò chuyện. Có khi còn xách theo bình nước vối để đãi khách. Cụ Oanh cười hớn hở khoe: “Người dân quê Trạng chúng tôi vui lắm khi biết năm nay lễ hội kỷ niệm ngày mất cụ Trạng có sự kiện đặc biệt. Lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tức là được cả nước ghi nhận về ý nghĩa và vai trò, vị trí của Trạng Trình. Với các thế hệ, cụ Trạng không chỉ là người có công với đất nước, quê hương mà còn là người thầy liêm khiết, tấm gương học tập”. Không khí lễ hội tràn ngập khắp từng làng trên, xóm dưới của huyện Vĩnh Bảo. Trên quê hương Lý Học, cờ hội khắp nơi nơi. Niềm tự hào rực sáng trong ánh mắt mỗi người dân Vĩnh Bảo khi nhắc đến Trạng Trình và lễ hội tưởng nhớ ngày mất của Trình Quốc Công. Trưởng phòng Giáo dục huyện Vĩnh Bảo Phạm Ngọc Quỳnh tự hào: “Lễ hội Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm được vinh danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia góp phần lan tỏa rộng hơn ý nghĩa về tinh thần hiếu học và ý nghĩa giáo dục từ tấm gương của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Tấm gương Trạng Trình còn giúp giáo dục mỗi thế hệ giáo viên trong việc lấy đạo đức làm đầu, ưu tiên bồi dưỡng, rèn giũa nhân tài, xây dựng đội ngũ chủ nhân tương lai có tri thức của đất nước”. Tưởng nhớ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, tri ân công lao của ông với sự nghiệp giáo dục, đào tạo hiền tài, mỗi mùa lễ hội, mỗi mùa học – mùa thi đến, mỗi dịp lễ, Tết, muôn dòng người từ khắp nơi lại hướng về đền Trạng. Mùa lễ hội, trong lòng những người hướng về quê Trạng. Những nén hương dâng lên tiền nhân tỏ lòng thành kính và kính trọng với người thầy thanh liêm, vị quan trạng luôn vì đất nước, niềm tự hào khi Lễ hội Trạng Trình chính thức được ghi vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Điều này thêm một lần khẳng định ý nghĩa lịch sử, văn hóa của Lễ hội Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, trong đó có giá trị giáo dục về tinh thần hiếu học, sự liêm khiết và luôn vì dân, vì nước của Trình Quốc công.
Lịch sử còn lưu lại, tuy nổi tiếng học giỏi nhưng đến năm 44 tuổi Nguyễn Bỉnh Khiêm mới đi thi. Khoa thi Ất Mùi, triều Mạc Đăng Doanh (1535), ông đỗ tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh (tức Trạng nguyên), được trao chức Đông các hiệu thư, dần thăng lên làm Hữu thị lang kiêm Đông các đại học sĩ. Làm quan được 8 năm, năm 1542, ông dâng sớ xin chém 18 kẻ lộng thần không được chấp thuận đành treo mũ từ quan về ở ẩn nơi quê nhà. Về quê, ông dựng quán Trung Tân, lập am Bạch Vân làm trường dạy học, sáng tác thơ ca, lấy tên hiệu là Bạch Vân cư sĩ. Học trò theo học rất đông. Vì thế, am Bạch Vân trở thành trung tâm đào tạo nhân tài cho đất nước lúc đó với nhiều tên tuổi lưu danh sử sách.
