Đánh thức giá trị văn hóa từ cụm di tích nhìn ra biển

Dấu ấn vương triều Mạc ở Dương Kinh

Với vị trí địa linh nhân kiệt, vùng đất Dương Kinh xưa được vua Mạc Đăng Dung chọn làm kinh đô ven biển đầu tiên và duy nhất trong lịch sử phong kiến. Đây là nơi khai sinh một triều đại có vai trò đặc biệt trong lịch sử Việt Nam thế kỷ 16 - 17, mang tinh thần cải cách, khoan hòa và đề cao nhân tài. Trong dòng chảy biến thiên của lịch sử, sự hiện diện của các công trình lăng tẩm, đền chùa, tượng thờ… có giá trị khảo cổ, cùng những nét văn hóa truyền thống độc đáo tái hiện bức tranh văn hóa, chính trị, tôn giáo của một vương triều.

Từ 1/7/2025, sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cụm di tích liên quan đến nhà Mạc bao gồm 5 di tích tại 2 xã Kiến Hưng và Kiến Thụy. Trong đó, xã Kiến Hưng có 3 di tích gồm chùa Nhân Trai, Từ đường họ Mạc và khu tưởng niệm các vua nhà Mạc; xã Kiến Thụy có đền - chùa Trà Phương và đền - chùa Hòa Liễu.

Tại các di tích đang lưu giữ 3 bảo vật quốc gia quý giá: thanh long đao thời Mạc (ở khu tưởng niệm các vua nhà Mạc), tượng đá Mạc Thái Tổ và phù điêu Thái hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn (đền, chùa Trà Phương). Kho tàng văn hóa phi vật thể được bảo tồn, phản ánh sâu sắc tư tưởng nhân văn, tiến bộ của triều Mạc thông qua các lễ hội truyền thống đặc sắc như: Lễ hội khai bút đầu xuân được tổ chức tại khu tưởng niệm các vua nhà Mạc; lễ hội Minh Thề, nghi lễ thể hiện lời thề liêm chính đến tận ngày nay; hội vật dân tộc làng Cổ Trai phản ánh tinh thần thượng võ của dân cư vùng biển...

Tiến sĩ Hoàng Văn Kể, Chủ tịch Hội đồng Mạc tộc Hải Phòng cho biết, nhận thức rõ giá trị của cụm di tích, trước đó, cộng đồng dòng họ Mạc có nhiều nỗ lực trong phát huy giá trị các di tích. Từ trùng tu, tôn tạo, tổ chức lễ tưởng niệm các bậc tiền nhân, phục dựng không gian lễ hội cho đến duy trì các sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống… tạo nền tảng vững chắc để nâng tầm di sản.

Lan tỏa giá trị di sản

Ngay sau khi hệ thống chính quyền mới được thiết lập, xã Kiến Hưng và Kiến Thụy đã chủ động tiếp nhận, bảo tồn và phát huy giá trị cụm di tích nhà Mạc trên địa bàn.

Chủ tịch UBND xã Kiến Hưng Phạm Văn Định cho biết, cụm di tích liên quan đến nhà Mạc được công nhận di tích quốc gia đặc biệt là niềm vinh dự, nhưng cũng đặt ra trách nhiệm rất lớn trong quản lý và lan tỏa giá trị di sản đến cộng đồng. Ngay sau khi ổn định bộ máy chính quyền, xã Kiến Hưng phối hợp Ban Quản lý di tích Từ đường họ Mạc và cộng đồng dòng họ tổ chức trang trọng các hoạt động lớn: tổ chức lễ khánh thành Từ đường họ Mạc sau hơn 10 năm tôn tạo, kết hợp tưởng niệm Thái hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn, đón nhận bằng di sản văn hóa phi vật thể quốc gia hội vật truyền thống làng Cổ Trai và mở “Chợ quê thời Mạc”. Sự kiện diễn ra đúng dịp thành phố Hải Phòng mới hợp nhất, tạo dấu mốc lịch sử, góp phần làm nổi bật vai trò kết nối văn hóa, cội nguồn giữa 2 vùng đất có chung một truyền thống, niềm tự hào. Không chỉ lan tỏa giá trị văn hóa, tạo hiệu ứng sâu rộng trong đời sống tinh thần người dân địa phương.

Theo Trưởng Phòng Văn hóa - xã hội UBND xã Kiến Thụy Phạm Đức Hướng, xã vinh dự có 2 trong số 5 di tích thuộc cụm di tích quốc gia đặc biệt, 2 trong số 3 bảo vật quốc gia liên quan đến nhà Mạc ở chùa Trà Phương và có lễ hội Minh Thề độc đáo bậc nhất cả nước. Sau khi kiện toàn Ban quản lý các di tích, địa phương sẽ xây dựng kế hoạch tổ chức lễ hội năm 2026, bảo đảm giữ gìn nghi lễ truyền thống, phát huy tinh thần đạo đức công vụ và tính nhân văn sâu sắc trong bối cảnh hiện đại.

Cùng với đó, các địa phương cũng phối hợp các sở, ngành của thành phố để xây dựng kế hoạch quản lý tổng thể cụm di tích, xác định rõ trách nhiệm giữa chính quyền, cộng đồng dòng họ, ngành văn hóa và người dân; tăng cường tuyên truyền, giáo dục truyền thống triều Mạc trong các trường học, khu dân cư. Đồng thời từng bước hình thành tour du lịch văn hóa tâm linh, kết nối tham quan, trải nghiệm, lễ hội; xã hội hóa bảo tồn di tích, huy động sự tham gia của cộng đồng và con cháu dòng họ Mạc trong cả nước…

Khơi dậy hào khí nhà Mạc ở vùng đất Đế vương, nơi ghi dấu miền trầm tích Dương Kinh xưa không chỉ là lời tri ân lịch sử, mà còn là cơ hội định vị bản sắc, niềm tự hào của các địa phương trong hiện tại và tương lai. Điều này càng trở nên ý nghĩa khi khu kinh tế ven biển và khu công nghiệp Tân Trào đang hình thành. Tất cả như một sự tiếp nối kỳ diệu, khẳng định sự tiên tri, tầm nhìn chiến lược của Mạc Thái Tổ từ cách đây hơn 5 thế kỷ, để vùng đất Dương Kinh xưa tỏa sáng.