Dấu ấn báo Công Nông

Ngay từ khi mới ra đời, báo chí cách mạng đã thực sự phát huy được vai trò là công cụ tuyên truyền hiệu quả, có tác dụng cổ vũ, động viên quần chúng hăng hái tham gia cách mạng. Báo Công Nông, tờ báo cách mạng đầu tiên ở Hải Dương do đồng chí Nguyễn Lương Bằng xuất bản là một trong những tờ báo như thế.

Đồng chí Nguyễn Lương Bằng là người khơi nguồn cho báo chí cách mạng Hải Dương

Chuẩn bị kỷ niệm 90 năm ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, chúng tôi có dịp về thăm thôn Ấp Kinh Dương (xưa là ấp Dọn, xã Thái Dương, Bình Giang), nơi đồng chí Nguyễn Lương Bằng làm báo Công Nông, tờ báo cách mạng đầu tiên ở tỉnh ta. Thật khó cho thế hệ trẻ chúng tôi hình dung được báo Công Nông được xuất bản như thế nào vì dấu tích xưa không còn. Nhưng qua tìm hiểu từ các tài liệu, các câu chuyện kể được ghi chép lại, biết tờ báo được xuất bản theo cách thật đặc biệt, chúng tôi vô cùng cảm phục.

"Ra đời như vậy đấy"

Ấy là vào năm 1933, sau khi vượt ngục thành công, đồng chí Nguyễn Lương Bằng về xã Phạm Kha (Thanh Miện), rồi sau đó sang ấp Dọn hoạt động, xây dựng cơ sở cách mạng. Trong hồi ký của mình, đồng chí Nguyễn Lương Bằng viết: “Ở ấp Dọn một thời gian, tôi đã xây dựng được cơ sở, ra báo Công Nông. Báo này do tôi tự viết, tự in và gửi đi nhiều nơi để giáo dục, trấn tĩnh những ai đã tham gia cách mạng, gặp tình thế khó khăn, sinh ra bi quan, tiêu cực. Tôi cũng đã gửi về Hải Phòng mấy số, anh em rất hoan nghênh, nhiều người gửi tiền về ủng hộ... Tôi còn nhớ ở ấp Dọn, có giác ngộ mấy thanh niên công giáo, trong đó có một chú tên Bùi Công Chứng rất hăng hái”.

Người thanh niên Bùi Công Chứng sau này đã cung cấp nhiều tài liệu cho nhà báo Nguyễn Thế Trường để ông viết bài về đồng chí Nguyễn Lương Bằng và báo Công Nông. Bài báo này đăng trên báo Hải Hưng ngày 17-6-1995. Theo bài viết của nhà báo Nguyễn Thế Trường, hằng ngày đồng chí Nguyễn Lương Bằng đã nhờ cụ Chứng lên chợ Sặt mua mực, mua giấy, mực và thạch để in báo và nhà của cụ Chứng cũng trở thành nơi ra đời tờ báo. Trong bài báo, cụ Chứng kể: "Nhà tôi nghèo. Bàn ghế không có, chỉ có một cái phản bằng 5 mảnh gỗ ghép lại và một cái tráp cũ, nắp tráp bản lề đã hỏng. Anh Hai thường ngồi ở giữa cái phản, tì lên cái tráp làm bàn viết. Mỗi lần anh làm việc, tôi được giao gác ở ngoài sân. Nếu có động tĩnh gì, tôi ra hiệu cho anh đề phòng... Rồi thạch được đưa vào nồi đất nấu. Nấu xong, lại đổ luôn vào cái nắp tráp làm bàn in. Đấy báo Công Nông ra đời như vậy đấy".

"Khua hồn dậy"

Báo Công Nông được in với khổ 18 x 25 cm, xuất bản 20 bản mỗi kỳ. Các bài báo được viết ngắn gọn, dễ hiểu bằng cả văn xuôi và văn vần, thông tin cho người xem biết những nét cơ bản về tình hình trong nước và thế giới, tố cáo tội ác của thực dân, đế quốc và phong kiến, kêu gọi công nông đoàn kết đấu tranh. Bài thơ “Chuông cảnh tỉnh” in trên báo là một ví dụ:

“Hơn tám mươi năm ngủ mãi không thôi
Boong boong tỉnh dậy, kẻo trưa rồi
Kìa gươm đế quốc đang tàn sát
No máu công nông chảy khắp nơi
Vận nước suy vi bao kẻ đoái
Thù nhà lo lắng biết ai người
Nay chuông cảnh tỉnh khua hồn dậy
Hồn dậy mà xoay lại cuộc đời!”

Những tờ báo Công Nông in xong được tán phát đi ngay. Không chỉ ở Hải Dương, báo còn được chuyển tới các địa bàn khác như Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Hưng Yên...

Vệt sáng

Cuối năm 1933, thực dân Pháp khủng bố ráo riết. Trong khi đi tìm liên lạc với cơ sở của Trung ương ở Bắc Giang, đồng chí Nguyễn Lương Bằng bị địch bắt. Báo Công Nông ngừng hoạt động.

Cụm di tích ấp Dọn, nơi đồng chí Nguyễn Lương Bằng viết và in báo Công Nông. Ảnh: TL - Minh Anh

Theo ông Trần Công Dưỡng, nguyên cán bộ Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, nay là Phó Chủ tịch Hội Sử học tỉnh, tuy chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, song báo Công Nông đã phần nào đáp ứng kịp thời yêu cầu phát triển của phong trào cách mạng tại Hải Dương, Hải Phòng, Hưng Yên... Tờ báo đã góp phần đẩy mạnh tuyên truyền đường lối cách mạng của Đảng, về chủ nghĩa Mác - Lênin, đồng thời liên kết những thanh niên tiến bộ với nhau, thúc đẩy phong trào cách mạng ngày càng phát triển.

Báo Công Nông đã ghi một dấu mốc quan trọng, mở đầu cho báo chí cách mạng Hải Dương. Tên tuổi của đồng chí Nguyễn Lương Bằng mãi mãi gắn bó với sự nghiệp báo chí cách mạng tỉnh ta.

HOÀNG NGÂN