Từ một gia đình có ba cha con cùng đỗ đại khoa, dòng họ Nguyễn ở Thạch Lựu, xã An Hưng (Hải Phòng) để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử khoa bảng vùng An Lão xưa.
.jpg)
Theo tư liệu lịch sử, thủy tổ dòng họ Nguyễn ở Thạch Lựu là Nguyễn Đốc Lượng, quê Ái Châu, Thanh Hóa. Ông ra vùng An Lão làm nghề đông y, lập nghiệp và xây dựng dòng họ tại đây. Đến đời sau, gia đình có ba cha con nối tiếp nhau đỗ đạt, trở thành trường hợp đặc biệt trong lịch sử khoa bảng nước ta.
Người cha Nguyễn Kim sinh năm 1470, đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Nhâm Tuất năm 1502. Hai người con là Nguyễn Chuyên Mỹ và Nguyễn Đốc Tín cùng đỗ khoa Giáp Tuất năm 1514. Trong đó, Nguyễn Chuyên Mỹ đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân, còn Nguyễn Đốc Tín đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân, tức Hoàng giáp.
Cả hai người con đều từng giữ chức Thượng thư dưới triều Mạc. Nguyễn Chuyên Mỹ được phong tước Văn Đẩu hầu. Sau khi về trí sĩ, ông mở trường dạy học, có khoảng 300 sĩ tử theo học. Thơ của ông được lưu lại trong “Toàn Việt thi lục”. Còn Nguyễn Đốc Tín được phong tước Mỹ Thọ hầu. Câu chuyện về gia đình khoa bảng này còn được Nguyễn Bỉnh Khiêm làm thơ ca ngợi.
Theo bà Tô Thị Gụ (sinh năm 1949), thành viên dòng họ Nguyễn ở thôn Thạch Lựu, câu chuyện về ba cha con đỗ đạt và truyền thống học hành của dòng họ vẫn được các thế hệ nhắc nhớ. Dấu ấn được khắc ghi qua câu đối lưu truyền tại địa phương: “Đồng thế đồng triều tam tiến sĩ / Nhất gia nhất nhật lưỡng vinh quy”.
Để tưởng nhớ ba vị tiến sĩ, từ đường được học trò, sĩ phu địa phương và con cháu xây dựng vào cuối thế kỷ XVI. Ban đầu, công trình nằm ở xứ Mả Ráng, cánh đồng làng Thạch Lựu, xã An Thái, huyện An Lão trước đây. Do vị trí xa khu dân cư, việc trông nom và thờ tự gặp khó khăn, năm 1940, từ đường được di dời về địa điểm hiện nay tại thôn Thạch Lựu, xã An Hưng.
Công trình có kiến trúc chữ Nhị, gồm tiền đường và hậu cung. Một số đồ thờ bằng gỗ hiện còn lưu giữ có niên đại từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, góp phần phản ánh lịch sử hình thành và quá trình gìn giữ từ đường qua nhiều thế hệ.
Không chỉ là nơi thờ tự ba vị tiến sĩ, từ đường Tam Tiến sĩ còn gắn với một dấu mốc đặc biệt trong những năm tháng chiến tranh.
Trong kháng chiến chống Mỹ, các năm 1967 - 1968 và cuối năm 1972, khi Bệnh viện Kiến An sơ tán về địa phương, công trình được sử dụng làm phòng phẫu thuật ngoại khoa.
Không gian vốn dành cho việc thờ tự khi ấy trở thành nơi phục vụ công tác cứu chữa thương binh, bệnh nhân giữa hoàn cảnh chiến tranh.
Ông Nguyễn Văn Sơn (sinh năm 1959), Trưởng tộc dòng họ Nguyễn cho biết, từ đường hiện được con cháu trong dòng họ quan tâm chăm nom, gìn giữ. Việc bảo vệ công trình và những giá trị gắn với di tích cũng là trách nhiệm được các thế hệ tiếp nối.
Cùng với sự gìn giữ của dòng họ, di tích từng được Đoàn Thanh niên xã An Thái triển khai số hóa, góp phần giới thiệu giá trị lịch sử, văn hóa của công trình đến đông đảo người dân.
Đây cũng là cách để câu chuyện về ba vị tiến sĩ và dấu tích của từ đường được tiếp cận thuận lợi hơn, nhất là với thế hệ trẻ.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu, Từ đường Tam Tiến sĩ được UBND thành phố xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố theo Quyết định số 3040/QĐ-UBND ngày 30/10/2001.
HÀ LINH - THIÊN LONG
.jpg "Miếu Lộc Xá được xếp hạng di tích lịch sử cấp thành phố")
