CHỮ VÀ NGHĨA
(HPĐT)- "Đau" theo nghĩa đen thường dùng có nghĩa là "có cảm giác khó chịu ở chỗ nào đó của cơ thể do bị tổn thương" (Từ điển tiếng Việt, Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng, 2020). Đau bụng, đau đầu, đau xương đau khớp... đều là những trạng thái đau mà con người phải chịu. Nhưng có lẽ, "đau đẻ" (cơn đau của sản phụ khi trở dạ, biểu hiện bằng những cơn cuộn thắt, liên tục, mức độ tăng dần) là một loại đau đặc biệt nhất. Giờ đây, y học phát triển, người ta có biện pháp can thiệp (mổ) để phụ nữ không phải sinh con tự nhiên, nên cảnh phải chống chọi với những cơn đau có hạn chế hơn. Nhưng chuyện "mang nặng đẻ đau" còn in đậm trong tiềm thức biết bao thế hệ.
Vậy câu thành ngữ "Đau đẻ còn chờ sáng trăng" muốn chuyển tải điều gì?
Tác giả Nguyễn Đức Dương (trong Từ điển Tục ngữ Việt, NXB Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2010) giải nghĩa: “Đau đẻ (là chuyện phải ứng phó ngay tức khắc) vậy mà còn bắt phải chờ cho tới hôm sáng trăng (mới được đau). Hay dùng để than phiền về thói ứng xử lề mề của kẻ ưa trì hoãn mọi chuyện, ngay cả những chuyện không thể trì hoãn”.
Còn tác giả Việt Chương (trong Từ điển Thành ngữ, Tục ngữ, ca dao Việt Nam, quyển hạ, NXB Tổng hợp Đồng Nai, 2003) thì giải thích: "Đau đẻ thúc giục từng cơn có tài nào nín được. Cơn đau cứ thúc giục liên hồi vì đến “khai hoa nở nhụy”. Tới giờ, tới ngày thì đẻ, không ai muốn sớm hay trễ được. Nghĩa bóng câu này cho rằng ở đời việc gì gấp gáp thì nên làm trước, việc chưa gấp thì hãy làm sau. Người mà không biết lo toan công việc thì làm việc khó thành công.
“Chờ sáng trăng” tức là chờ tới một hoàn cảnh thuận lợi hơn, tốt hơn. Bởi ngày xưa, trong điều kiện có trăng ban đêm (có ánh sáng trời) thì làm mọi việc (trong đó có lo toan cho sản phụ sinh nở tại nhà hay đến nhà thương) sẽ thuận tiện hơn (chứ tối đen tối mù thì làm gì cũng khó). Nhưng trăng không phải đêm nào cũng có và nếu có thì không phải hôm nào trăng cũng tròn và sáng suốt đêm (trăng thượng tuần mọc sớm, trăng hạ tuần mọc muộn, cả hai đều là trăng khuyết). Vậy nên ai đó lại định hoãn cơn đau để chờ tới dịp thích hợp thì quả là viển vông “duy ý chí” làm trái với mọi quy luật của tạo hóa. “Hoa đến thì thì hoa phải nở”. Sản phụ đến ngày sinh nở thì sản phụ phải đau. Và dù có đau trở dạ dài đến mấy thì cũng chỉ có giới hạn (1-2 ngày là cùng).
Dân gian chỉ mượn hình ảnh này để nói một sự tình khác hay diễn ra ở đời. Đó là chuyện lề mề, dềnh dàng, không quyết làm ngay, trong khi tình thế cấp bách mà lại cứ chờ đợi những thứ thiết yếu. Hành xử như thế là những người thiếu thực tế. Tất nhiên sẽ dẫn đến hỏng việc như chơi. Đó là một bài học về cách ứng xử sao cho thích hợp trong một tình huống cấp bách.
Đau đẻ cứ đòi sáng trăng
Trên trời chú Cuội, chị Hằng không theo...
PGS. TS PHẠM VĂN TÌNH
