Nằm tại tổ dân phố Thanh Tảo, phường Trần Hưng Đạo (Hải Phòng), đền Nghè Dím là nơi thờ Nguyên Từ Quốc Mẫu Thiên Thành Thái Trưởng Công chúa - phu nhân Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.
Không chỉ lưu giữ dấu ấn lịch sử về vai trò của hậu phương trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông ở thế kỷ XIII, Đền Nghè Dím còn là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, góp phần gìn giữ phong tục và thắt chặt tình đoàn kết trong cộng đồng dân cư.
Đền Nghè Dím gắn với câu chuyện về Nguyên Từ Quốc Mẫu Thiên Thành Thái Trưởng Công chúa, phu nhân Quốc Công Tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Sau khi bà qua đời, triều Trần truy phong bà là Nguyên Từ Quốc Mẫu. Nhân dân nhiều địa phương thuộc vùng Chí Linh xưa đã lập đền, nghè để thờ phụng bà.
Theo một số tài liệu, Thiên Thành công chúa sinh năm 1235. Bà được ghi nhớ không chỉ bởi xuất thân hoàng tộc mà còn bởi những đóng góp cho sự nghiệp bảo vệ đất nước.
Theo Tiến sĩ Lê Duy Mạnh, Phó Trưởng Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc, trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai (năm 1285) và lần thứ ba (năm 1288), bà có công lớn trong việc tổ chức hậu cần, xây dựng vùng sản xuất và hệ thống kho chứa lương thực phục vụ quân đội nhà Trần.
Khi Hưng Đạo Đại vương xây dựng căn cứ Vạn Kiếp, Nguyên Từ Quốc Mẫu đảm nhận những công việc quan trọng ở hậu phương. Bà tổ chức sản xuất, vận động nhân dân chuẩn bị lương thực, bố trí kho quân lương, bảo đảm nguồn tiếp tế cho đại quân. Đây là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng trong bối cảnh quân dân Đại Việt phải đối đầu với đội quân xâm lược đông và mạnh.
Khu vực phía đông nam căn cứ Vạn Kiếp, gồm các địa điểm Thanh Tân, Thanh Tảo, Trung Quê, Đa Cốc, Bãi Thảo, Bến Tắm và núi Huyền Đinh, từng gắn với hoạt động sản xuất, tập kết và cất giữ lương thảo. Trong đó, khu vực Thanh Tân, nơi có nghè Dím ngày nay, từng là một trong những kho quân lương do Quốc Mẫu cai quản.
.png)
Lương thực từ các vùng lân cận được vận chuyển theo ngòi Mo, tập kết tại khu vực núi Nghè rồi đưa về cất giữ ở Hố Thóc. Những địa danh như Làng Gạo, Hố Thóc, Hố Lợn, Trung Quê đến nay vẫn lưu giữ dấu tích về hệ thống hậu cần phục vụ đại bản doanh Vạn Kiếp.
Người dân địa phương vẫn truyền tụng câu ca: “Trâu thì Mẫu thả Huyền Đinh/ Lợn thì Mẫu thả cánh đồng Trung Quê”, nhắc nhớ việc Quốc Mẫu tổ chức chăn nuôi, phát triển sản xuất, chuẩn bị thực phẩm phục vụ quân đội.
Những dấu tích trên cho thấy, chiến thắng của quân dân nhà Trần không chỉ được quyết định bởi tài thao lược trên chiến trường mà còn có sự đóng góp quan trọng của hậu phương. Vì vậy, Đền Nghè Dím không chỉ là nơi thờ tự mà còn lưu giữ ký ức lịch sử về vai trò của người phụ nữ trong sự nghiệp bảo vệ đất nước.
Ngày 28/9 âm lịch hằng năm là dịp người dân tưởng nhớ ngày mất của Nguyên Từ Quốc Mẫu. Năm 2026, nhân kỷ niệm 738 năm ngày mất của bà, UBND phường Trần Hưng Đạo phối hợp với Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc và các tổ dân phố Vạn Kiếp, Thanh Tảo tổ chức lễ tưởng niệm trong hai ngày 5 và 6/11.
Tại Đền Nghè Dím, ngày 5/11 diễn ra các nghi lễ cúng Phật, cúng Trần triều và tế cáo yết. Sáng 6/11, sau chương trình văn nghệ chào mừng là lễ dâng hương, tưởng niệm.
Lễ hội kết hợp các nghi thức tín ngưỡng truyền thống với hoạt động văn hóa cộng đồng. Từ chuẩn bị lễ vật, trang trí, khánh tiết đến chỉnh trang cảnh quan, vệ sinh khuôn viên di tích, người dân đều có thể tham gia, góp sức. Qua đó, lễ hội vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh, vừa tạo cơ hội để các gia đình, dòng họ và các thế hệ trong khu dân cư gặp gỡ, gắn kết.
“Ngày giỗ Đức Quốc Mẫu là dịp để bà con cùng tưởng nhớ người có công với đất nước, đồng thời gặp gỡ, chung tay chuẩn bị việc làng. Chúng tôi mong muốn tiếp tục duy trì những phong tục tốt đẹp để thế hệ trẻ hiểu và tự hào về truyền thống quê hương”, ông Nguyễn Văn Đoán, người dân tổ dân phố Thanh Tảo chia sẻ.
Năm nay, lễ tưởng niệm còn gắn với các hoạt động hưởng ứng Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11 và Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11. Đây là dịp để địa phương phát huy vai trò của người dân trong bảo tồn di sản, đồng thời đưa các giá trị văn hóa truyền thống trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng.
Theo đồng chí Phạm Thị Ly, Phó Chủ tịch UBND phường Trần Hưng Đạo, lễ tưởng niệm được tổ chức nhằm tri ân công lao của Nguyên Từ Quốc Mẫu, gìn giữ các nghi lễ truyền thống tại di tích và nâng cao trách nhiệm của cán bộ, nhân dân trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Thông qua hoạt động này, địa phương mong muốn tạo đợt sinh hoạt văn hóa rộng khắp, tăng cường sự gắn bó trong khu dân cư và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Từ người cao tuổi gìn giữ phong tục, những người trực tiếp tham gia tổ chức đến lớp trẻ góp mặt trong các hoạt động văn hóa, mỗi thế hệ đều có cách riêng để góp phần duy trì sức sống cho di tích. Nhờ đó, những câu chuyện lịch sử về Nguyên Từ Quốc Mẫu tiếp tục được lưu truyền trong đời sống hôm nay.
Gìn giữ Đền Nghè Dím và duy trì lễ hội không chỉ là cách tri ân tiền nhân mà còn thể hiện trách nhiệm của cộng đồng đối với di sản quê hương. Từ dấu tích hậu phương Vạn Kiếp trong lịch sử đến không gian sinh hoạt tín ngưỡng ngày nay, ngôi đền tiếp tục là nơi lưu giữ bản sắc văn hóa, vun đắp tình làng nghĩa xóm và góp phần xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở.
THANH HOA
