(HPĐT)- Mênh mông, rợn ngợp gió bấc. Cò xoải cánh trắng như buông lụa trên đồng chiều. Hoa cải rực bến sông, cháy lên trong bóng chiều màu vàng khói phủ. Lúa gặt xong trơ thân rạ. Chuột đồng béo múp míp từ bờ ruộng chạy ra mò mẫm, hạt thóc còn sót lại trên đùm rạ ngã màu vì sương sa và bóng tối. Từ những thân lúa đã cắt bật dậy chồi non. Gốc lúa ứa nhựa phục sinh nhú những mầm xanh, nhờ khí trời, khí đất và hạt mưa hiếm hoi bật dậy thành những cây dài rạ xanh mơn mởn. Kỳ diệu như sự sắp xếp của mẹ thiên nhiên mà từ thân lúa mẹ, lúa con lại vụt lớn lên. Những giẻ lúa tưởng chừng yếu ớt mảnh dẻ ấy âm thầm hút dưỡng chất từ đất vội vã nghén đòng trổ bông, thành bông lúa gầy guộc.
Niềm vui được mùa.
Thương biết mấy những cây lúa sót muộn, lúa non mà người dân quê tôi vẫn gọi là cây dài rạ. Bông dài rạ không to đều chắc mẩy như bông lúa chính vụ. Bông lúa nhỏ gầy, nhiều hạt lép hơn, phần đuôi bông là những hạt mẩy dài thon nhỏ, nhưng hạt gạo nếu ai từng nếm qua sẽ không thể nào quên.
Cái vị thơm nhẫn nại, cần cù của cây lúa là lộc mà trời đất ban tặng con người. Hạt gạo gầy trắng xanh mảnh mai, hương vị ngạt ngào dẻo thơm ấy không có thứ gạo nào thay thế được. Hạt gạo ấy chỉ dành cho em bé nấu bột, cho người già ốm dậy được ăn thôi.
Hình ảnh người phụ nữ với chiếc bị cói đeo trên vai lang thang nơi cánh đồng lộng gió gieo vào lòng tôi những thương nhớ mênh mông. Chiếc lược thưa cầm trên tay cài vào bông lúa dài rạ, nhanh tay lựa tuốt hạt mẩy cho vào bị cói. Bước chân liêu xiêu, lòng khấp khởi mừng khi chiếc bị mỗi lúc một nặng hơn.
Mẹ đã gom tảo tần của bao buổi chiều nhớ con thả trên cánh đồng quê bòn nhặt từng nhánh lúa hao gầy sót muộn ấy mong có nồi cơm ngát thơm khi con về nghỉ thăm nhà. Có được yến gạo từ cây dài rạ là bàn chân mẹ phải lặn lội hàng bao mẫu ruộng quê mình. Là chiếc lược thưa tỉ mẩn chải vào bao nhiêu bông lúa lép, chải vào gió bấc chiều đông. Sự hiếm muộn ấy làm nên thơm thảo từ bát cơm thơm hương đồng cỏ nội.
Gạo dài rạ là thứ gạo hiếm vì lúa không năng suất. Thông thường một yến thóc người ta có thể xay giã được gần 7 kg gạo. Nhưng với 10 kg thóc dài rạ chỉ được hơn 3 kg gạo. Thóc dài rạ phơi trong nắng ong ong trên sân gạch, chút hanh hao của xứ biển giúp hạt thóc khô mà không bị mất hương thơm. Cũng bởi cây dài rạ cứ hồn nhiên xanh chẳng cần bàn tay con người chăm bón, không nhổ cỏ, chẳng bón phân, cứ xanh rồi chín trong đất trời cuối vụ nên hạt cơm thơm và ngon đến khó tả. Người ta xay thóc giã gạo chỉ cần bong vỏ trấu, màu gạo trắng xanh, hạt thon dài của giống lúa tám dẻo thơm, khi nấu cho ít nước để cơm cười trong tro ấm sẽ thơm ngẩn lòng người phương xa. Chính vì thế, giá thành một cân gạo dài rạ thường đắt gấp ba lần hạt gạo tám bình thường.
Hạt cơm thơm dẻo bùi ngọt quyến luyến hương vị khó có thể quên. Thời gian của vụ mùa thường dài hơn vụ chiêm, nên cây dài rạ cũng có điều kiện để kéo dài thời gian sinh trưởng. Chiếc bị cói của những người phụ nữ đi mót lộc trời trên cánh đồng dường như cũng dài ngày hơn, đợi cho lúa chín đều hơn. Khi phát hiện ra thứ gạo này rất ngon, người dân quê tôi lúc gặt lúa không cắt sát gốc mà chỉ hớt bông lúa lưng chừng để mầm xanh từ thân rạ phát triển nhanh hơn.
Quê tôi miền chân sóng, đồng đất thổ nhưỡng ban tặng người dân nơi đây biết bao giống lúa cho hạt gạo ngon. Hạt tám xoan dẻo mềm thơm ngát, hạt gạo dự dẻo ngậy, hạt gạo hom cấy bên làn sông ưa phù sa màu mỡ, hạt no tròn đồ xôi vò ngày Tết Đoan Ngọ là đặc sản chỉ còn trong nỗi nhớ. Những thứ gạo ngon mà năng suất thấp giờ được thay bằng loại giống mới, nhưng nỗi nhớ về nồi cơm gạo mới buổi đầu mùa còn ngát trong mỗi bước đi xa. Cánh đồng tháng Mười ngào ngạt hương tám, hương nếp vò di... hương của đồng quê quyện vào những cây lúa dài rạ. Người đi mót lộc trời từ cây nếp cây tám tạo thành bữa cơm ấm nồng dẻo ngon các loại gạo khác nhau.
Những con cá rô cù béo ngậy của mùa đông kho với khế và thịt ba chỉ quyện cùng ớt chỉ thiên trong nồi đất vùi trong than củi nhừ tơi khô cong tỏa hương thơm đặc biệt ăn với cơm rảm gạo dài hạt thì còn gì bằng. Nhắm mắt lại ước mơ có chiếc niêu đất Thạch Sanh thổi gạo dài hạt bởi hạt gạo ấy quý hiếm và thơm thảo bước chân người xa xứ.
Ai đi xa hãy trở về quê tôi, Hải Hậu miền chân sóng để ăn bát cơm gạo dài rạ sẽ thấm thía cái lộc của trời đất mới ân tình dẻo ngọt biết bao nhiêu./.
Nhà văn Lê Hà Ngân - Ảnh: Vũ Dũng
