Trận địa cọc làm sống dậy cả một thời kỳ lịch sử
Hội nghị báo cáo kết quả khai quật di tích bãi cọc Cao Quỳ có sự tham gia của nhiều nhà khoa học. Ảnh: Duy Thính
Ngày 1-10, trong lúc đào đất trồng cau tại cánh đồng Cao Quỳ, ông Nguyễn Tuân Triệu, ở thôn 4, làng Mai Động, xã Liên Khê phát hiện 2 cọc gỗ dài hơn 3m, đường kính hơn 30cm. Người dân cho rằng đây có thể là cọc gỗ liên quan đến các trận đánh trên sông Bạch Đằng nên báo chính quyền địa phương. Bộ Văn hóa- Thể thao và Du lịch sau đó có quyết định cho khai quật, khảo cổ tại nơi phát hiện các cọc gỗ. Tại hội nghị báo cáo kết quả khai quật bãi cọc Cao Quỳ, TS Bùi Văn Hiếu, Phó giám đốc phụ trách Trung tâm nghiên cứu khảo cổ học dưới nước (Viện Khảo cổ học)cho biết, sau 2 tháng, đoàn khảo cổ khai quật 950m2 với 3 hố khai quật phát hiện 27 cọc. Các cọc xuất lộ bị gãy phần đầu, gỗ màu đỏ sẫm, rắn chắc, là gỗ sến nhựa và lim. Các cọc phân bố so le, không thẳng hàng, cách nhau theo chiều Đông-Tây khoảng 5-7m, chiều BắcNam 3,5-5m; kích thước các cọc không đều nhau, loại nhỏ 10-18cm, loại lớn 28-32cm, cá biệt có cọc có đường kính 37-40cm... Trên các cọc có “ngoàm” dùng để luồn dây kéo hoặc mộng ở giữa cọc để giằng ngang. Hai mẫu cọc được giám định bằng phương pháp đồng vị phóng xạ Cacbon 14 cho kết quả niên đại từ năm 1270 đến 1430. Ngoài ra, các nhà khảo cổ còn phát hiện 24 di tích đất hố đen xuất hiện trên bề mặt sét trắng, phần lớn là hố chôn cọc... Từ kết quả khai quật khảo cổ kết hợp các nguồn tư liệu lịch sử, bước đầu, các nhà khoa học nhận định: bãi cọc trên thuộc trận chiến Bạch Đằng lần 3, năm 1288. Đây là trận địa nhằm ngăn chặn quân Nguyên Mông không đi vào sông Giá và khu vực chỉ huy của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Quân địch buộc phải đi theo sông Đá Bạc vào sông Bạch Đằng và rơi vào trận địa cọc được bố trí sẵn khiến tàu bị nhấn chìm xuống lòng sông Bạch Đằng. Giáo sư sử học Lê Văn Lan cho rằng bãi cọc Cao Quỳ được phát lộ cho thấy chiến thắng của quân dân nhà Trần năm 1288 là “Chiến dịch Bạch Đằng Giang” quy mô chứ không phải là “Trận Bạch Đằng Giang” như nhận thức lâu nay. GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó chủ tịch Hội khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, việc phát hiện bãi cọc Cao Quỳ giúp chúng ta có nhận thức đúng đắn hơn về trận Bạch Đằng năm 1288. Đây không chỉ là chiến công vĩ đại bậc nhất của dân tộc, mà còn là chiến công mang tầm thời đại, có ý nghĩa quốc tế vô cùng to lớn. Từ lâu, các nhà khoa học nghiên cứu về chiến thắng này qua các bãi cọc được phát hiện trước đó ở Quảng Ninh và Hải Phòng. “Việc phát hiện bãi cọc này xác định rõ hơn các nghiên cứu từ trước đến nay là có cơ sở”, ông nói. Còn theo TS Trần Đình Thành, Phó cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), từ phát hiện này, cần có nghiên cứu tổng thể về mối liên kết lịch sử liên quan đến chiến thắng Bạch Đằng. Bãi cọc Cao Quỳ mở ra hướng mới cho giới nghiên cứu khoa học lịch sử khi có nhiều câu hỏi, thắc mắc xoay quanh di tích này. Trong chuyến khảo sát thực địa bãi cọc chiều 20-12, GSTSKH Vũ Minh Giang, Chủ tịch Hội đồng chức danh giáo sư liên ngành lịch sử - khảo cổ - dân tộc học, Phó chủ tịch Hội đồng di sản văn hóa quốc gia chia sẻ: “Tôi là người Hải Phòng nên khi nghe tin về di tích bãi cọc Cao Quỳ phát hiện trên mảnh đất quê hương, tôi rất vui sướng, tự hào. Bãi cọc gỗ vừa được khai quật là phát hiện cực kỳ quan trọng giúp chúng ta có những nhận thức hết sức mới, thậm chí có thể làm thay đổi nhận thức về chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.
Khẩn trương xây dựngphương án bảo vệ di tích
Sau khi những thông tin từ hội nghị báo cáo kết quả khai quật di tích bãi cọc Cao Quỳ được đăng tải trên các phương tiện truyền thông, cả một thời kỳ lịch sử đấu tranh giữ nước oai hùng diễn ra trên dòng sông Bạch Đằng sống dậy trong tâm thức mỗi người dân Hải Phòng. Có người không khỏi kinh ngạc khi bãi cọc gỗ bị vùi lấp hàng trăm năm dưới lớp bùn đất nay được phát lộ còn giữ được tương đối nguyên vẹn hình dáng, hướng cắm, phân bố cọc và chất liệu gỗ bền bỉ tuyệt vời. Có người vui sướng khi những chứng tích gắn liền với đại chiến sông Bạch Đằng năm 1288 được người dân địa phương phát hiện và báo chính quyền địa phương. Có người lại tiếc nuối khi không ít cọc gỗ trước đó bị phá bỏ trong quá trình canh tác do người dân chưa nhận rõ giá trị của cọc gỗ. Song, tất cả đều chung niềm phấn khởi, tự hào bởi việc phát hiện bãi cọc Cao Quỳ là cơ hội để hậu thế tiếp nối quá trình nghiên cứu, tìm hiểu, làm sáng tỏ những giá trị lịch sử to lớn, càng khẳng định vai trò của dòng sông Bạch Đằng, của vùng đất Hải Phòng, con người Hải Phòng trong những giai đoạn lịch sử quan trọng của dân tộc… Tại hội nghị báo cáo kết quả khai quật bãi cọc Cao Quỳ, TS Trần Đình Thành, Phó cục trưởng Cục Di sản văn hóa đề xuất các ngành chức năng, chính quyền thành phố Hải Phòng cần có các bước để đưa khu vực bãi cọc Cao Quỳ được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt. Xa hơn, cần liên kết với các phát hiện bãi cọc trước đó và các di tích liên quan để đưa khu vực này trở thành cụm di sản có tầm vóc chứ không xếp hạng lẻ tẻ. “Sau khi có kết quả nghiên cứu tổng thể về di tích chiến thắng Bạch Đằng, Việt Nam có thể đề xuất UNESCO công nhận đây là di sản thế giới”, TS Thành nói. Để bảo tồn và phát huy giá trị của di tích, đồng chí Lê Văn Thành, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND thành phố yêu cầu UBND thành phố chỉ đạo các sở, ban ngành phối hợp Viện Khảo cổ học hoàn thiện các thủ tục để tổ chức công bố, thông tin, tuyên truyền rộng rãi trên các phương tiện thông tin, các diễn đàn khoa học trong nước và quốc tế về phát hiện và kết quả khai quật bãi cọc Cao Quỳ, xã Liên Khê. Đồng thời, khẩn trương thực hiện các thủ tục công nhận di tích lịch sử cấp thành phố; sớm xúc tiến các thủ tục đề nghị công nhận di tích cấp Quốc gia đặc biệt đối với bãi cọc Bạch Đằng tại khu vực cánh đồng Cao Quỳ, xã Liên Khê; phối hợp Viện Khảo cổ học và các đơn vị liên quan tổ chức khảo sát tổng thể trên phạm vi rộng từ khu vực xã Liên Khê dọc theo sông Đá Bạc đến Khu Di tích lịch sử Bạch Đằng Giang, thị trấn Minh Đức để lập quy hoạch và xây dựng, thực hiện Dự án hạ tầng kỹ thuật với hạ tầng đồng bộ, liên hoàn, hiện đại phục vụ người dân, du khách tham quan, tìm hiểu, nhằm phát huy cao nhất giá trị di tích trong đời sống văn hóa tinh thần, kinh tế- xã hội của thành phố và cả nước. Cần xác định rõ, đây là một nhiệm vụ quan trọng không chỉ có ý nghĩa lịch sử đơn thuần mà còn có ý nghĩa giáo dục chính trị tư tưởng, truyền thống rất to lớn cả trước mắt và lâu dài. Nếu làm tốt sẽ góp phần thúc đẩy và tiếp thêm sức mạnh nội sinh để xây dựng và phát triển thành phố Hải Phòng, không chỉ vững mạnh về kinh tế - xã hội mà còn là điểm sáng trong việc phát huy, bảo tồn và gìn giữ các giá trị văn hóa lịch sử hào hùng của dân tộc.
Các nguồn sử liệu, các tài liệu, thần tích, thần phả hiện còn được lưu giữ tại Hải Phòng và các địa phương khác cho thấy, vùng Đông Bắc Tổ quốc, trải dài từ Kinh Môn đến cửa biển Nam Triệu (thuộc thành phố Hải Phòng, tỉnh Quảng Ninh, tỉnh Hải Dương ngày nay) là khu vực diễn ra các trận đánh quyết định trong các cuộc kháng chiến chống quân Nam Hán, chống quân Tống và chống quân Nguyên Mông xâm lược. Địa phận thành phố Hải Phòng ngày nay là địa bàn trung tâm, trọng yếu của cả 3 trận quyết chiến trên sông Bạch Đằng. Trải dài phía hữu ngạn sông Bạch Đằng, chính là những trận địa cọc, là nơi đóng đại bản doanh, tích trữ lương thảo, bài binh bố trận, là địa bàn chủ yếu diễn ra các trận đánh của Ngô Quyền, Lê Đại Hành, Trần Hưng Đạo. Các thế hệ người dân Việt Nam trong mọi thời kỳ đều nhận thức sâu sắc: Chiến thắng Bạch Đằng Giang là sự kết tinh trí tuệ, sức lực và sự hy sinh của toàn quân dân Việt Nam, của các địa phương. Nhưng chúng ta có thể khẳng định: Người dân Hải Phòng đã đóng góp rất nhiều sức người, sức của trong các chiến thắng đó. Đã có nhiều tướng giỏi vốn là những nông dân, ngư dân được Ngô Quyền, Lê Đại Hành, Trần Hưng Đạo trọng dụng, và đã lập công lớn, được lưu danh cùng sử sách, sau này được nhân dân tôn vinh là những vị thần, thành hoàng trên hầu hết khắp các làng quê của Hải Phòng.
(Trích phát biểu của đồng chí Lê Văn Thành tại hội nghị báo cáo kết quả khai quật bãi cọc Cao Quỳ sáng 21-12)
