“Đoạn trường ai có qua cầu mới hay”

“Đoạn trường” là một từ Hán Việt (đoạn: đứt, trường: ruột). Nghĩa đen là “đứt ruột”. Có lẽ bắt đầu từ một điển cố (theo Sưu thần kí: Một người nọ bắt được một con khỉ con đem làm thịt. Khỉ mẹ trên cây nhảy nhót khóc lóc thảm thiết rồi từ trên cây rớt xuống chết. Mổ bụng ra xem thấy ruột khỉ mẹ bị đứt (Bửu Kế Vĩnh Cao, Tầm nguyên Từ điển, NXB Thuận Hóa, 2002)) mà từ này có nghĩa bóng là “xót xa, đau đớn như đứt từng khúc ruột”.

Từ điển Truyện Kiều (Đào Duy Anh, NXB Khoa học Xã hội, 1974) thống kê từ “đoạn trường” xuất hiện 17 lần. Trong nhiều ngữ cảnh đa dạng, ta nhận ra nét nghĩa đặc biệt của từ này. Nó không hàm chỉ một nỗi đau đến đứt ruột, mà rộng hơn, nó chỉ một nỗi thống khổ cùng cực của ai đó trong cuộc sống. Chính cuộc đời xót xa, oan trái của nàng Kiều trong 15 năm lưu lạc nơi đất khách quê người, đã “cấp” cho “đoạn trường” một nét nghĩa rất lạ, rất đặc biệt. Chả thế mà Thanh Tâm Tài Nhân đặt cho tác phẩm của mình là “Đoạn trường tân thanh” (Tiếng kêu đứt ruột) và Nguyễn Du đã làm cho ngữ nghĩa biểu cảm của “đoạn trường” được Việt hóa, sâu sắc hơn trong kiệt tác của mình.

“Đoạn trường ai có qua cầu mới hay”, đó là lời của Nguyễn Du thốt lên khi nói về thân phận nàng Kiều. Nếu giải nghĩa đơn giản, ý của câu thơ là “Phải trải qua thực tế (qua cầu) thì ta mới hiểu, mới thấm thía hết mọi điều”. Đó là logic cuộc sống. Và đó cũng là triết lý dân gian về giá trị của sự từng trải, sự chiêm nghiệm. Bởi trong cuộc đời, chúng ta ai cũng có lúc trải qua những biến cố khác nhau. Người khác có thể biết và cảm thông, chia sẻ, nhưng cũng chỉ ở một chừng mực nhất định nếu họ chưa từng trải qua những gian nan, khổ ải của người được chia sẻ. Nhất là những người có những cảnh huống đặc biệt éo le.

Đã bao nhiêu năm qua chúng ta đọc Nguyễn Du và khóc thương cho nàng Kiều. Song, để hiểu và cảm nhận tới tận cùng nỗi chìm nổi, trái ngang, có lẽ chỉ nàng Kiều mới thấu hết mọi nhẽ đời oan trái giáng xuống đày đọa thân phận mình. Nhà phê bình văn học Hoàng Thiếu Sơn gói gọn cuộc đời Kiều bằng một câu chí lý “Đêm khuya thân gái dặm trường”. Nỗi khổ đau lớn đến mức “đứt ruột” và kéo dài của Kiều trải theo suốt “dặm trường” (đường đi dài và xa) làm nên bi kịch lớn nhất trong Truyện Kiều.

Tất nhiên, người không chứng kiến những biến cố của ai đó trong cuộc đời vẫn có thể “tri nhận” và thấu cảm sự đời. Nhưng nếu họ từng trải qua thì sự thấu cảm đó chắc chắn sẽ thấm thía và sâu sắc hơn. Chính sự trải nghiệm giúp mỗi người trưởng thành hơn, dễ thông cảm và sẵn sàng chia sẻ cùng người khác.

Lần lần thỏ bạc ác vàng,

Xót người trong hội đoạn trường đòi cơn.

(Truyện Kiều)