Bộ sưu tập tượng gốm Việt cổ độc bản của nhà sưu tầm Phan Quốc Dũng mở ra một lát cắt sinh động về đời sống, văn hóa và tinh thần của cư dân Việt cổ trên lưu vực sông Hồng.
Gốm, một trong những phát minh quan trọng của tổ tiên từ ngàn đời, không chỉ phản ánh trình độ kỹ thuật mà còn lưu giữ chiều sâu văn hóa và bản sắc dân tộc.
Từ chất liệu đất nung thô mộc, qua bàn tay tài hoa của các nghệ nhân dân gian, những pho tượng gốm đã trở thành những “ký ức hóa thạch” sống động. Và trong hành trình lặng thầm gìn giữ những giá trị ấy, nhà sưu tầm Phan Quốc Dũng là một trường hợp đặc biệt.
Hơn 40 năm sưu tầm cổ vật, trong đó có hơn 30 năm dành riêng cho tượng gốm đất nung, ông đã lặn lội nhiều vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ như Thanh Hóa, Bắc Giang, Bắc Ninh trước đây… để tìm kiếm từng hiện vật. Không ít pho tượng được phát hiện dưới lòng đất, thậm chí có pho tượng nằm sâu dưới lòng sông, mang theo dấu tích của hàng trăm, hàng nghìn năm lịch sử.
Chia sẻ về cơ duyên gắn bó với dòng gốm không men, ông Phan Quốc Dũng cho biết: "Trong quá trình sưu tầm cổ vật với nhiều chất liệu khác nhau, khi bắt gặp dòng gốm không men, nhất là những tượng tròn bằng đất nung có niên đại từ thời tiền sơ sử đến khoảng thế kỷ X, tôi thực sự bị cuốn hút. Vẻ thô mộc của chất liệu không làm mất đi giá trị thẩm mỹ, mà ngược lại, chính sự giản dị ấy làm nổi bật thần thái của hình tượng. Mỗi pho tượng đều phản ánh rõ nét đời sống, tư duy và thế giới quan của cư dân Việt cổ”.
Từ những rung động ban đầu, niềm đam mê dần trở thành hành trình nghiên cứu nghiêm túc. Ông kiên trì đọc sách, đối chiếu hoa văn, xác định niên đại và lưu giữ toàn bộ hiện vật, kể cả những pho tượng chưa thể giải mã. Đến nay, bộ sưu tập đã có hơn 500 pho tượng, được phân chia theo nhiều chủ đề, phản ánh sinh động đời sống xã hội xưa.
Nổi bật là các hình tượng chiến binh mang dấu ấn văn hóa Đông Sơn, với nhiều loại vũ khí như dao găm, rìu, giáo mác, nỏ… trong tư thế sẵn sàng chiến đấu. Bên cạnh đó là những hình ảnh con người chinh phục thiên nhiên như cưỡi voi, chế ngự cá sấu, thuần hóa thú dữ... thể hiện tinh thần sử thi về hành trình sinh tồn của cư dân Việt cổ.
Không chỉ dừng ở lao động và chiến đấu, bộ sưu tập còn phản ánh đời sống tinh thần phong phú với các hình tượng tín ngưỡng, tôn giáo và những biểu tượng mang ý nghĩa triết lý như cóc cõng người, khỉ cõng cóc… thể hiện quan niệm về sự hài hòa giữa con người và tự nhiên.
Đáng chú ý, hình tượng người phụ nữ xuất hiện khá nhiều, với các hoạt động quen thuộc như giã gạo, địu con, ca hát… vừa phản ánh đời sống sinh hoạt, vừa gợi mở dấu ấn của chế độ mẫu hệ trong lịch sử. Những giá trị ấy hiện diện sinh động trong không gian trưng bày tại tư gia của ông ở phường Kiến An, thành phố Hải Phòng - nơi bộ sưu tập được gìn giữ suốt nhiều năm qua.
Nhấn mạnh giá trị nội dung của các hiện vật, ông Dũng chia sẻ thêm: “Qua quá trình nghiên cứu, tôi nhận thấy các nghệ nhân dân gian xưa đã chế tác tượng gốm với một ý thức rất rõ ràng. Những hình tượng này phản ánh toàn diện đời sống xã hội, từ tổ chức cộng đồng làng xã, lao động sản xuất đến chiến đấu chống kẻ thù và ứng phó với thiên nhiên. Đồng thời, đó còn là nơi thể hiện tín ngưỡng, khát vọng và ước mơ về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc của con người thời bấy giờ".
Giá trị của bộ sưu tập được giới chuyên môn đánh giá cao. Nghệ nhân dân gian Nguyễn Thị Ngọc Vương, Hội viên Hội Văn nghệ dân gian Hải Phòng nhận định: "Bộ sưu tập không chỉ giàu giá trị thẩm mỹ mà còn toát lên hình ảnh người phụ nữ Việt trong đời sống truyền thống, thể hiện chiều sâu văn hóa đáng trân trọng".
Ông Nguyễn Đình Chỉnh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Hải Phòng cho rằng, đây là bộ sưu tập có giá trị đặc biệt, mang tính độc bản, phản ánh chân thực đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Việt cổ. Trong khi đó, họa sĩ Nguyễn Viết Lục, hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam đánh giá bộ sưu tập có giá trị cao về mặt nghệ thuật, góp phần làm phong phú thêm di sản mỹ thuật dân gian Việt Nam.
Hành trình của nhà sưu tầm Phan Quốc Dũng cho thấy một cách tiếp cận di sản bền bỉ và đầy trách nhiệm. Ông lặng lẽ tích lũy tri thức, kiên trì giải mã từng lớp giá trị văn hóa ẩn trong mỗi pho tượng. Nhờ đó, bộ sưu tập không chỉ có ý nghĩa lưu giữ hiện vật, mà còn trở thành nguồn tư liệu quý, góp phần làm rõ thêm lịch sử, văn hóa Việt cổ, đồng thời mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới cho giới chuyên môn và những người quan tâm đến di sản dân tộc.
HÀ LINH
