Độc đáo chùa Cao Xá

26 tấm bia hậu, di sản độc đáo ở chùa Cao Xá

Nguyên sơ nét xưa

Ngôi chùa tọa lạc trên khoảnh đất cao và thoáng mát, nằm ở phía tây làng Cao Xá, ba mặt là sông. Cổng chùa mái chồng diêm uốn dẻo đao, phủ đầy rêu phong, chính giữa là 3 chữ Hán: “Cao Linh tự”. Hai bên cổng có hai pho tượng hộ pháp lớn đắp nổi án ngữ. Xung quanh chùa được bao bọc bởi những lũy tre xanh ngát.

Chùa Cao Xá có tổng diện tích trên 5.000 m2, trong đó khu vực nội tự chùa rộng khoảng 600 m2. Kiến trúc tổng thể của ngôi chùa gồm: 7 gian tiền đường, 3 gian tam bảo, 5 gian nhà tổ, 3 gian nhà bia và một khu nhà mẫu theo lối truyền thống. Tại tiền đường chùa có hai pho kim cương (hộ pháp) lớn bằng đất và một chuông cổ bằng đồng. Đây đều là những cổ vật giá trị, có niên đại vài trăm năm.

Tiền đường của chùa thờ bà Nguyễn Thị Phương, mẫu thân đức Thánh Tam Quan, Thành hoàng làng Cao Xá, người có công giúp Vua Hùng thứ 18 đánh giặc cứu nước. Bà là vợ ông Hùng Thuận Công, chú ruột Vua Hùng vương thứ 18. Bà giúp dân biết nghề trồng bông, đỗ, cà và dệt khung cửi... Hằng năm cứ vào tiết giỗ bà (ngày 4-2 âm lịch), nhân dân lại tổ chức tế lễ linh đình. Từ lâu, trong dân gian nơi đây đã lưu truyền câu ca: "Dù ai buôn tây bán đông/Nhớ ngày giỗ tổ non đông thì về/Dù ai buôn bán trăm nghề/Nhớ ngày giỗ tổ thì về trồng bông..." Chính từ những câu ca dao đó nên tiết 4-2 được lấy làm lịch gieo trồng trong nghề nông gia.

Tiền đường của chùa còn có một gian thờ đức ông và văn võ của ngài. Tòa tam bảo chùa Cao Xá gồm 3 gian, được xây tách biệt với tiền đường bằng dãy hành lang. Trung tâm tam bảo thờ phật, thứ tự từng cấp là Thích ca mầu ni phật đứng trong toà Cửu Long, Quan âm bồ tát, tượng A Di Đà, 3 pho tam thế, tượng Ngọc Hoàng…, bằng đồng và gỗ. Đặc biệt bên trái Tam bảo còn có một pho tượng hiếm gặp tại các chùa là Quan âm Thị Kính bế trẻ. Ông Đỗ Xuân Suất, Trưởng thôn Cao Xá cho biết: "Ban thờ bà Nguyễn Thị Phương và đức ông là chốn tâm linh đặc biệt, thường có nhiều người hiếm muộn đến cầu con cái".

Dãy nhà tổ và nhà mẫu nằm phía sau Tam bảo là nơi thờ 3 vị sư tổ, các bậc mẫu theo quan niệm người Việt và Đức thánh Trần Hưng Đạo. Tại nhà mẫu vẫn còn lưu giữ được 4 pho tượng gỗ giá trị. Theo các bậc cao niên trong làng và lịch sử hình thành Cao Xá trang trong ngọc phả đình, chùa có từ thời Hậu Lê. Hệ thống tượng trong chùa còn khá nguyên vẹn từ khi xây dựng đến nay. Về độ tuổi chính xác chưa thể khẳng định, song từ khi có chùa, các tượng này đã được nhân dân tô lại 3 lần, mỗi lần cách nhau khoảng 100 năm. Đặc biệt chùa có pho tượng Ngọc Hoàng bằng đồng khối, mỗi lần sơn sửa phải 20 thanh niên mới khiêng nổi.

Nét nguyên sơ của chùa cổ Cao Xá

Di sản độc nhất vô nhị

Ngoài nét cổ xưa, chùa Cao Xá còn có 26 bức bia hậu. Ông Đỗ Văn Sơn, Bí thư chi bộ, Trưởng tiểu Ban Quản lý di tích đình, chùa Cao Xá cho biết: "Các tấm bia này được tạo tác vào thời kỳ xây dựng chùa, tạc lại gương mặt 26 bà mẹ của Cao Xá trang là những người đạo đức, mẫu mực, nhân hậu bao dung, nuôi con vương trưởng, thành đạt, có công với nước, công đức tiền của, ruộng đất xây dựng chùa". 26 bức bia cao chừng 50 - 80 cm, rộng 40-50 cm, bằng đá xanh. Mặc dù kích thước không đồng nhất, song trên mỗi mặt bia tạc một người phụ nữ mặc trang phục truyền thống với những đường nét chạm khắc tinh xảo. Tuy đã bị rêu phủ bám nhưng tất cả 26 tấm bia hậu đều được gìn giữ nguyên vẹn. Mỗi tấm bia là một tác phẩm điêu khắc độc đáo cả khi đứng độc lập lẫn trong khối thống nhất. Theo ông Sơn, hệ thống bia hậu chùa Cao Xá được các nhà nghiên cứu đánh giá là một trong những di sản độc đáo hiếm gặp trong các công trình tôn giáo nói chung, chùa chiền nói riêng. Ngoài giá trị về văn hóa, lịch sử, tâm linh, nó còn mang ý nghĩa giáo dục quan trọng. Qua hệ thống bia hậu có thể thấy rõ chuẩn mực đạo đức của người phụ nữ thời phong kiến. Đây chính là tấm gương để các thế hệ phụ nữ xưa lấy đó soi mình. Ngoài ra, các tấm bia còn thể hiện tinh thần xã hội hóa của người xưa trong việc đóng góp xây dựng các di tích văn hóa, tâm linh. Hệ thống bia hậu chùa Cao Xá đã được Bảo tàng tỉnh lấy mẫu phục dựng nguyên trạng kích thước, hình dáng để trưng bày tại khuôn viên cơ quan nhằm giới thiệu đến nhân dân và du khách gần xa về di sản đặc biệt của mảnh đất xứ Đông.

Chùa Cao Xá đã được Nhà nước xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1995. Tuy vậy, ngôi chùa cổ đang phải đối mặt với nguy cơ xuống cấp, phần mái tòa tiền đường nhiều chỗ ngói bị vỡ, gỗ bị mục. Phần chân các cột gỗ nhà bia, nhà tổ cũng đã bị mục. Khu nhà mẫu cũng đã rơi vào tình trạng hư hỏng. Nhân dân nơi đây mong muốn các cơ quan chức năng quan tâm xây dựng khu vườn tháp đã bị đổ nát theo thời gian.

NGỌC HÙNG