Độc đáo ngôi đình làng thờ Thành hoàng là một cặp vợ chồng

Câu chuyện tình thủy chung, son sắt

Ở phường Hải Dương (Hải Phòng) ngày nay có một con đường nhỏ mang tên Lý Quốc Bảo. Nhưng ít người biết, người được đặt tên con đường đó từng là một chiến tướng có công đánh đuổi quân Lương vào thế kỷ thứ VI.

Tư liệu còn lưu tại đình và dân gian lưu truyền, Thành hoàng làng Lý Quốc Bảo thuộc dòng dõi con cháu vua Lý Bí - vị hoàng đế đầu tiên của nhà tiền Lý và nước Vạn Xuân.

Theo sự tích, thần phả lưu truyền tại địa phương, tướng Lý Bảo Quốc giúp vua đánh đuổi giặc Lương, giữ nước Vạn Xuân và vợ ông là bà Vũ Thị Hương - người con gái thôn quê đẹp người, đẹp nết đã đứng ra động viên dân làng tăng gia sản xuất, góp lương thực nuôi quân sĩ đánh giặc.

Vào khoảng tháng 3 năm Canh Thìn, tướng Lý Bảo Quốc cùng quân sĩ đến A Lỗi trang thuộc vùng đất Cẩm Giàng (cũ), nay là xã Cẩm Giang, thấy ở đây thế đất bằng phẳng, nguồn nước mát trong, cây cối tốt tươi, nhân dân quê chất phác, hiền hòa nên lấy làm vị trí đóng quân.

Ở trang A Lỗi có người con gái tên là Vũ Thị Hương xinh đẹp, nết na, ham học, tinh thông đàn sáo, giỏi giang nhiều nghề, ông bèn đặt lời cầu hôn đính ước rồi hai người nên duyên chồng vợ.

Ngày 7/12 năm Ất Mùi, Lý Quốc Bảo nhận lệnh đem quân đi dẹp giặc, còn bà Vũ Thị Hương ở lại trang A Lỗi thờ phụng mẹ cha, lo toan công việc gia đình, tiếp tục động viên mọi người chăm lo sản xuất, đóng góp lương thực cho quân sĩ đánh giặc và đợi tin chồng. Trong một trận đánh không cân sức, tướng Lý Bảo Quốc đã anh dũng hi sinh.

Trước cái chết của chồng, để giữ trọn tình nghĩa thủy chung, bà đã gieo mình quyên sinh xuống ao Phe Chung (nay thuộc xóm Tây, thôn Thạch Lỗi). Cảm kích trước tình yêu thủy chung của bà, nhà vua đã ban tước và phong bà là "Thái hậu khánh phu nhân".

Dân làng Thạch Lỗi lập miếu thờ và suy tôn vợ chồng ông bà là Thành hoàng của làng và quanh năm hương khói thờ phụng suốt hàng trăm năm qua.

Có một điều độc đáo ở thôn Thạch Lỗi, là để kỵ húy với chữ "Bảo", chữ "Hương" trong tên của Thành hoàng Lý Quốc Bảo, Vũ Thị Hương, trong giao tiếp, người dân ở đây nói chệch đi là "biểu", không dùng từ "thắp hương" mà chỉ nói "thắp nhang".

Giá trị kiến trúc độc đáo

Đình Thạch Lỗi được xây dựng vào thế kỷ XVII trên nền ngôi miếu cổ. Ngôi đình rộng trên 1.000 m², có quang cảnh đẹp với đường chạy xung quanh, phía trước còn có một cái hồ rộng gần 10.000 m², ở giữa hồ là một gò đất quanh năm cây cối sum suê xanh tốt.

Theo những người có kinh nghiệm trong ngành văn hóa, đình Thạch Lỗi là một trong những kiến trúc cổ có giá trị đặc sắc và đẹp hàng đầu tại tỉnh Hải Dương cũ.

Đình Thạch Lỗi dù qua nhiều lần trùng tu và sự tàn phá của thời gian song vẫn giữ được quy mô lớn, cao gần 6 m, gồm 7 gian tiền tế, 9 gian đại đình. Vào cuối thế kỷ XVIII, đình được xây dựng thêm 3 gian hậu cung và vẫn tồn tại cho đến ngày nay.

Tòa tiền tế của đình Thạch Lỗi được thiết kế các vì kèo liên kết với nhau qua hệ thống xà ngang, xà dọc, rường, kẻ, bẩy. Ráp nối các thành phần kiến trúc là mộng luồn, mộng thắt, mộng mang cá… Toàn bộ công trình có 60 cột chịu lực được đặt trên đá tảng còn nguyên vẹn cho đến ngày nay.

Mái tòa tiền tế được làm theo kiểu tầu đao, mái thoải dần, 4 đầu đao vuốt vút dần lên ở 4 góc. Để tạo dáng và làm đẹp phần kiến trúc này, các nghệ nhân xưa đã biến đầu đao gỗ thành hình đầu một con chim.

Tòa đại đình của đình Thạch Lỗi gồm 7 gian chính và 2 gian xép, gồm 6 hàng cột. Khoảng cách giữa các cột cái theo chiều ngang là 3,8 m, từ cột cái đến cột quân là 1,8 m, từ cột quân đến cột hiên là 1,3m. Hậu cung gồm 3 gian nhỏ xây dựng sau này được ngăn làm hai. Lớp không gian trong cùng là cấm cung, nơi bày ngai thờ, bài vị hai Thành hoàng.

Ngoài kiến trúc, đình Thạch Lỗi còn lưu giữ được nhiều hiện vật bằng chất liệu đá, gỗ, vải. Trong đó có tấm bia đá khắc năm 1689, thời vua Lê Hy Tông.

Theo lịch sử của làng, không chỉ là nơi thờ phụng, hội họp của dân làng, đình Thạch Lỗi còn là nơi các nho sĩ lấy làm nơi học hành. Tiến sĩ Vũ Tuyên Huynh, khoa thi Tân Sửu (1481) đời vua Lê Thánh Tông cũng từng dùi mài kinh sử ở đây.

Trong kháng chiến chống Pháp, đình Thạch Lỗi là căn cứ của các chiến sĩ cách mạng. Thời kháng chiến chống Mỹ, đình trở thành lớp học và kho lương thực của huyện Cẩm Giàng.

Ở Hải Phòng cũng như tại Việt Nam, chưa có ghi chép nào cho thấy một ngôi đình thờ hai vị Thành hoàng là một cặp vợ chồng, ngoài đình Thạch Lỗi.