Đưa Côn Sơn - Kiếp Bạc trở thành điểm đến tâm linh đặc biệt

Sau 1 năm Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới, công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại Côn Sơn - Kiếp Bạc đứng trước những yêu cầu mới. Ông Nguyễn Văn Cường, Phó Trưởng Ban Quản lý Di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc chia sẻ với phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Hải Phòng sau một năm được vinh danh.

- Nhìn lại một năm sau khi Côn Sơn - Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới, ông có thể cho biết diện mạo cảnh quan và cơ sở hạ tầng tại di tích có những thay đổi như thế nào?

- Cách đây một năm, Côn Sơn - Kiếp Bạc cùng với Yên Tử, Vĩnh Nghiêm được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới. Sau khi được ghi danh, Ban Quản lý và các đơn vị liên quan đã quán triệt, tổ chức thực hiện các công ước của UNESCO, đồng thời xây dựng kế hoạch quản lý, kế hoạch truyền thông phù hợp với yêu cầu mới. Cùng với sự quan tâm của các cấp, các ngành và nhân dân, diện mạo cảnh quan, cơ sở hạ tầng tại di tích có những thay đổi rõ nét.

Trước hết, thành phố đã có chủ trương xây dựng nhiệm vụ quy hoạch di tích, sớm đưa ra nhiệm vụ quy hoạch nhằm đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn phát triển mới. Trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản, chúng tôi vận dụng các khuyến cáo, quy định của UNESCO, bảo đảm đúng nguyên tắc bảo tồn, đồng thời mở rộng không gian cảnh quan theo hướng vừa bảo vệ di sản, vừa tạo điều kiện để phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.

Hiện nhiều dự án cải tạo cơ sở hạ tầng, cảnh quan được triển khai, tạo chuyển biến rõ rệt về không gian di tích. Trong đó có hệ thống bến bãi, đường giao thông, không gian tổ chức lễ hội và các khu vực phục vụ trải nghiệm của du khách. Thành phố đang triển khai các dự án như khu vực tổ chức lễ hội, bãi xe Côn Sơn, phục hồi dòng chảy suối Côn Sơn, mở rộng không gian trải nghiệm và quy hoạch lại hệ thống dịch vụ, hàng quán. Những dự án này góp phần làm cho không gian cảnh quan và môi trường di tích ngày càng khang trang, nền nếp hơn.

- UNESCO ghi danh cũng đồng nghĩa với những yêu cầu cao hơn về bảo tồn và quản trị. Ban Quản lý đã đổi mới phương thức quản lý như thế nào để vừa bảo đảm tính xác thực, nguyên vẹn của di sản, vừa đáp ứng nhu cầu tham quan ngày càng tăng ?

- Yêu cầu trước hết là phải bám sát các công ước, quy định của UNESCO và quy định của Chính phủ về bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Đây là cơ sở để Ban Quản lý tăng cường quản lý chặt chẽ, bảo đảm tính xác thực, tính nguyên vẹn của di sản, đồng thời đưa các giá trị di sản vào đời sống một cách phù hợp.

Chúng tôi tập trung vào một số nhóm giải pháp. Trước hết là xây dựng lực lượng và bộ máy quản lý tinh gọn, sát thực tế, theo hướng “rõ người, rõ việc”, phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ mới. Cùng với đó là đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, phục dựng, trùng tu, tôn tạo để bảo đảm các giá trị được bảo tồn đúng với những gì vốn có và tiếp tục được phát huy.

Một yếu tố rất quan trọng là tăng cường phối hợp với các cấp, các ngành, chính quyền địa phương và nhân dân. Chúng tôi coi trọng vai trò của cộng đồng, bởi bảo vệ di sản không thể chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý mà phải trở thành trách nhiệm chung. Khi người dân và du khách nhận thức rõ trách nhiệm của mình, hiệu quả bảo tồn sẽ được nâng lên.

Bên cạnh đó, Ban Quản lý tiếp tục khai thác các giá trị văn hóa phi vật thể vốn có của di tích như lễ hội, các lệ tục truyền thống; xây dựng kế hoạch quản lý, kế hoạch bảo tồn và tổ chức thêm các chương trình trải nghiệm để người dân, du khách có nhiều cơ hội tiếp cận, tìm hiểu và cảm nhận giá trị của di sản.

- Lượng khách tăng mạnh, nhất là vào mùa lễ hội, có thể tạo áp lực không nhỏ đối với di sản. Ban Quản lý đang làm gì để giảm áp lực, đồng thời bảo đảm giao thông, môi trường, an ninh, phòng cháy, chữa cháy và quản lý dịch vụ ?

- Đây là nhiệm vụ rất quan trọng trong bối cảnh nhu cầu tham quan, chiêm bái của người dân và du khách ngày càng tăng. Vào mùa lễ hội, thành phố thành lập Ban Tổ chức và Ban Quản lý phối hợp chặt chẽ với các đơn vị, sở, ngành, chính quyền địa phương để triển khai đồng bộ các giải pháp.

Trước hết là tăng cường tuyên truyền, quảng bá, nâng cao ý thức tự giác của người dân và du khách khi tham gia các hoạt động tại di tích. Cùng với đó, chúng tôi mở rộng, xây dựng các tour, tuyến kết nối các di sản, hướng dẫn du khách tham quan, trải nghiệm các di tích thành phần và không gian văn hóa chung quanh, qua đó góp phần phân luồng và giảm áp lực tập trung vào một số khu vực.

Ban Quản lý cũng xây dựng thêm các không gian trải nghiệm di sản, khu trưng bày để du khách có thêm lựa chọn. Hệ thống dịch vụ, hàng quán được quy hoạch, sắp xếp lại; công tác vệ sinh môi trường được chú trọng nhằm giữ gìn di tích theo hướng “Xanh - Sạch - Đẹp”.

Về hạ tầng, thành phố đang đầu tư mở rộng bến bãi đỗ xe và các tuyến giao thông kết nối với di tích, từng bước tạo mặt bằng tổng thể thuận lợi hơn, đáp ứng yêu cầu phục vụ nhân dân và du khách.

- Côn Sơn - Kiếp Bạc được xác định là một “không gian văn hóa sống”. Vậy làm thế nào để cộng đồng địa phương thực sự trở thành chủ thể trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, lễ hội, tín ngưỡng truyền thống ?

- Đối với di sản, cộng đồng luôn giữ vai trò đặc biệt. Côn Sơn - Kiếp Bạc là di sản tiêu biểu được UNESCO ghi danh, vì vậy đưa cộng đồng vào vị trí chủ thể trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản là nhiệm vụ hết sức quan trọng.

Một trong những hướng chúng tôi đang triển khai là quy hoạch các khu dịch vụ, tạo điều kiện để người dân địa phương tham gia kinh doanh, làm dịch vụ tại di tích. Qua đó, người dân không chỉ tham gia vào quá trình phát huy giá trị mà còn trực tiếp được thụ hưởng những lợi ích từ di sản.

Ban Quản lý cũng liên kết với hệ thống trường học trên địa bàn, đưa học sinh, sinh viên về trải nghiệm, tìm hiểu di tích. Đây là cách để thế hệ trẻ hiểu hơn về lịch sử, văn hóa của quê hương và hình thành ý thức trách nhiệm trong việc gìn giữ di sản.

Bên cạnh đó là phát triển các tour, tuyến trải nghiệm làng nghề truyền thống gắn với di tích, như trải nghiệm gốm Vạn Yên ở khu vực Kiếp Bạc, làm trà sen, làm các loại bánh và sản phẩm đặc sản địa phương. Việc đưa cộng đồng tham gia trực tiếp vào các hoạt động du lịch, lễ hội giúp người dân vừa có trách nhiệm bảo tồn, vừa có thể khai thác hợp lý các giá trị di sản để phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

- Trong thời gian tới, Ban Quản lý định hướng phát huy Côn Sơn - Kiếp Bạc như thế nào trong tổng thể không gian Di sản thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, để vừa hình thành các sản phẩm du lịch văn hóa, kinh tế di sản, vừa không làm ảnh hưởng đến giá trị nguyên gốc và tính linh thiêng của di tích ?

- Sau khi di sản được công nhận, Ban Quản lý của ba địa phương đã phối hợp xây dựng Quy chế quản lý chung. Đây là căn cứ quan trọng để cùng với các kế hoạch quản lý, kế hoạch truyền thông và những khuyến nghị của UNESCO triển khai công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

​Trong thời gian tới, chúng tôi xác định trước hết phải xây dựng chiến lược phát triển dài hạn, trong đó bảo tồn phải được đặt lên hàng đầu, đồng thời đưa Côn Sơn - Kiếp Bạc trở thành một điểm đến tâm linh đặc biệt. Các tour, tuyến du lịch kết nối đã được công bố cần tiếp tục được xây dựng, nâng cấp và tổ chức bài bản, chuẩn chỉ hơn.

​Song song với phát triển du lịch là yêu cầu bảo đảm an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, duy trì không gian di tích an toàn, thanh tịnh. Công tác trùng tu, tôn tạo phải được đẩy mạnh nhưng phải bảo đảm nguyên gốc các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể.

​Chúng tôi cũng sẽ tăng cường liên kết các chuỗi di sản, phối hợp với các doanh nghiệp lữ hành đưa du khách về tham quan, trải nghiệm. Mục tiêu cuối cùng là biến di sản thành nguồn lực, động lực cho phát triển kinh tế - xã hội, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số của thành phố, nhưng phải trên cơ sở bảo tồn bền vững, không thương mại hóa quá mức và không làm tổn hại đến những giá trị cốt lõi của di sản.

- Trân trọng cảm ơn ông !