(HPĐT)- Trong các loại hình nghệ thuật truyền thống ở nước ta, sân khấu tuồng đang có sự mai một rõ rệt vì ảnh hưởng của các loại hình giải trí bùng nổ, nhiều vở diễn rất vắng người xem. Thế hệ trẻ cũng không còn mặn mà với bộ môn nghệ thuật này khi đời sống giải trí ngày càng phát triển.
Các diễn viên của Nhà hát Tuồng Việt Nam trong một vở diễn.
Một thời vang bóng
Ra đời từ thời nhà Trần, tuồng được đánh giá là loại hình nghệ thuật sân khấu mang tính cổ điển độc đáo của Việt Nam. Sân khấu tuồng phát triển cực thịnh vào thế kỷ 17-18 và đây là bộ môn nghệ thuật tổng hợp gồm có cả văn học, hội họa, âm nhạc, múa, trò diễn... Không như các loại hình sân khấu khác, nội dung các tác phẩm tuồng mang âm hưởng hùng tráng với những tấm gương tận trung báo quốc, xả thân vì đại nghĩa, những bài học về lẽ ứng xử của con người giữa cái chung và cái riêng, giữa gia đình và Tổ quốc. Vì thế, tuồng là sân khấu của những người anh hùng. Trong kho tàng các vở tuồng cổ ở nước ta, nổi tiếng có Sơn Hậu, Tam nữ đồ vương, Đào Phi Phụng, Trưng nữ vương...
NSND Lê Tiến Thọ, nguyên Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam cho biết: “Những năm 70 - 80 của thế kỷ trước, tối nào chúng tôi cũng diễn. Nhiều người thuộc vở mà vẫn thích”. Thời đỉnh cao, nhiều vở diễn được 500 buổi, 300 buổi, diễn viên thuộc lời thoại của tất cả nhân vật, còn bây giờ vở dựng xong có khi nghệ sĩ tốn bao công tập luyện mà người xem tới rạp chỉ đếm trên đầu ngón tay. Đại diện Nhà hát Tuồng Việt Nam chia sẻ, hằng tuần, tại rạp Hồng Hà (Hà Nội), nhà hát vẫn đều đặn có hai đêm diễn để phục vụ khách du lịch, với các trích đoạn tuồng cổ đặc sắc như “Ông già cõng vợ đi xem hội”, “Hồ Nguyệt Cô hóa cáo”..., nhưng chủ yếu là khách nước ngoài khoảng 40 - 50 người, thậm chí có buổi chỉ có 4 khách vãng lai vào xem.
Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cho rằng, xã hội ngày càng phát triển, nhất là các loại hình nghệ thuật mới của thế giới du nhập vào Việt Nam thì công chúng, nhất là giới trẻ đón tiếp những “luồng gió mới” ấy một cách nồng nhiệt. Nhiều người trẻ hiện nay không biết đến nghệ thuật tuồng, hoặc có biết thì cho rằng tuồng đã lỗi thời, không thể cảm thụ. Trong mắt giới trẻ hiện nay chỉ là các thể loại âm nhạc đương đại như: dance, hiphop, rock, ballad... Vì thế, khi người xem còn “mơ hồ” và thiếu mặn mà với tuồng thì điều tất yếu, bộ môn nghệ thuật này cứ xa rời đời sống, với các thế hệ tương lai là khó tránh khỏi.
Công chúng hờ hững là nỗi lo lớn, việc tìm người kế cận sân khấu tuồng cũng cam go không kém. Nghệ sĩ giỏi nghề, biết nhiều về tuồng cổ hiện ở tuổi xưa nay hiếm, trong khi đó thế hệ trẻ hiện nay không mặn mà với loại hình nghệ thuật này. Nhiều năm qua, Trường trung cấp văn hóa nghệ thuật Thừa Thiên - Huế đi về tận các vùng quê ở Huế, Quảng Bình, Quảng Trị để thông báo, tuyên truyền và tổ chức sơ tuyển các học sinh có năng khiếu về tuồng, nhưng không có bạn trẻ nào đăng ký. Trong khi đó, Trường đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội đăng tải thông tin, phát tờ rơi, cử giảng viên về tận các trường học của nhiều tỉnh, thành phố để thông tin và tuyển diễn viên nhưng khi tuyển được 40 em thì năm sau có 5 em thôi học. Trường cũng đào tạo 5 nhạc công tuồng, nhưng sau đó chỉ còn lại 1 em đi đến hết chặng đường dù khi học các em được miễn 87% học phí theo chế độ, được bố trí chỗ ăn ở miễn phí, cam kết ra trường được về làm việc ở Nhà hát Tuồng Việt Nam.
Phục hồi, phát triển bằng cách nào?
NSND Lê Tiến Thọ cho biết thêm, trong nhiều vở tuồng, nghệ sĩ nói và hát không rõ lời, hát chênh nhạc; hóa trang kẻ mặt chưa nét, chưa đẹp, xử lý đạo cụ còn tùy tiện... nên làm phai dần nét đặc sắc, sự hấp dẫn của sân khấu tuồng. Để xảy ra điều này có nhiều nguyên nhân, nhưng có thể dễ dàng nhận thấy do các nhà hát thiếu kinh phí nên các vở diễn thường bị chắp vá. Ngoài ra, chế độ bồi dưỡng cho diễn viên, nghệ sĩ quá thấp nên không ít người phải làm nhiều nghề tay trái để có thêm thu nhập. Cùng với đó, chất lượng các vở tuồng mang tính cổ điển, khuôn mẫu ngày xưa không còn phù hợp nhu cầu thưởng thức của công chúng hiện nay…
Nhiều nghệ sĩ thừa nhận, để nghệ thuật tuồng “trỗi dậy” như trước ở thời buổi văn hóa giải trí bùng nổ như hiện nay rất khó, tuy nhiên đây không phải là điều bất khả thi. Theo NSND Lê Tiến Thọ, chúng ta cần tiếp tục đưa nghệ thuật tuồng vào trường học, duy trì và gây dựng người xem cho tuồng, phát triển hoạt động tuồng không chuyên. Cùng với đó, nghệ sĩ, diễn viên tuồng cần được ưu tiên, chế độ đãi ngộ, nhuận bút, bồi dưỡng hợp lý để giữ chân nghệ sĩ, giúp họ chuyên tâm với nghề. Ngoài ra, các cơ quan quản lý văn hoá - du lịch cần đưa nghệ thuật tuồng thành sản phẩm du lịch để vừa có nguồn thu nhằm duy trì, vừa bảo tồn và phát huy di sản quý của cha ông để lại.
Điển hình nhiều năm qua vào tối cuối tuần tại khu vực quảng trường 2/4 (TP.Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa), Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Khánh Hòa tổ chức chương trình “tuồng xuống phố” thu hút sự theo dõi của đông đảo công chúng, cho thấy nghệ thuật tuồng vẫn có nhiều đất sống. TP.Đà Nẵng cũng từng thí điểm biểu diễn tuồng ngoài trời phục vụ công chúng trong và ngoài nước. Nhà hát tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh là đơn vị thực hiện chương trình này. Vào tối chủ nhật hằng tuần, tại phía đông cầu Rồng, người xem được sống trong không khí của nghệ thuật tuồng. Ban tổ chức giới thiệu nghệ thuật vẽ mặt nạ tuồng; cách hóa trang trong nghệ thuật tuồng; chương trình biểu diễn hát tuồng, nhã nhạc cung đình, dân ca Việt Nam và cả quốc tế. Hướng đi “đưa tuồng xuống phố” của tỉnh Khánh Hòa và TP.Đà Nẵng nhằm đưa nghệ thuật tuồng đến gần với công chúng, khơi dậy tình yêu nghệ thuật truyền thống. Đặc biệt, đó là sự chủ động để bảo tồn, phát huy các giá trị của nghệ thuật sân khấu tuồng trong xã hội hiện đại./.
Khôi Nguyên - Ảnh: TTXVN
