Dưới tán đa chùa Hương Sơn, một miền ký ức

Dấu tích lịch sử dưới mái chùa xưa

Trong khuôn viên chùa Hương Sơn, tổ dân phố Tiền Phong, phường Hồng An, thành phố Hải Phòng (trước đây thuộc thôn Trại Kênh, xã Đại Bản, huyện An Dương), có bốn cây đa cổ thụ với tán rộng, rễ lớn bám sâu vào lòng đất. Qua nhiều thế hệ, những cây đa trở thành hình ảnh quen thuộc với người dân địa phương. Nơi đây còn lưu giữ dấu tích gắn với nhiều giai đoạn lịch sử.

Tháng 5/2024, trong quá trình cải tạo khuôn viên chùa, người dân phát hiện một ngôi mộ cổ xây bằng gạch đất nung, trên gạch có hoa văn nổi rõ nét. Khảo sát ban đầu của Bảo tàng Hải Phòng cùng các nhà nghiên cứu, khảo cổ xác định ngôi mộ có niên đại thời Đông Hán, khoảng thế kỷ I sau Công nguyên, cách đây khoảng 2.000 năm. Các đơn vị đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ để mở rộng nghiên cứu.

Phát hiện này bổ sung tư liệu về lịch sử vùng đất Trại Kênh, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới về khu di tích. Nếu mộ cổ gắn với dấu tích thời kỳ xa xưa, hầm đường chùa Trại Kênh lại ghi dấu cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân địa phương.

Theo bia di tích, tháng giêng năm 1950, hầm đường chùa được xây dựng kiên cố, dài 250 m, rộng 0,6 m, cao 1 m, gồm 5 khoang, nhiều ngách, nhiều ngả, có hệ thống chống khói và tiêu nước.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, chùa Hương Sơn là cơ sở cách mạng, nơi đứng chân của lực lượng vũ trang và cán bộ chủ chốt lãnh đạo kháng chiến tại xã Đại Bản, huyện An Dương lúc bấy giờ. Đây còn là trạm giao thông liên tỉnh sang huyện Kinh Môn, Hải Dương (cũ), ra vùng tự do Việt Bắc. Nhiều lần, các đơn vị công binh đánh mìn đường số 5 cùng lực lượng du kích địa phương và các xã lân cận đã ém quân tại đây.

Những ghi chép trên bia di tích cho thấy chùa Hương Sơn không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là cơ sở phục vụ kháng chiến, gắn liền với hoạt động của lực lượng vũ trang và cán bộ lãnh đạo cách mạng địa phương.

Giữ bóng đa, nối dài giá trị di sản

Bốn cây đa trong khuôn viên chùa Hương Sơn có tuổi đời hơn 200 năm, với thân lớn, tán lá sum suê và bộ rễ buông dài, tạo nên vẻ cổ kính. Theo quan niệm dân gian địa phương, cây đa tượng trưng cho sự che chở, bình an, gắn bó với đời sống tinh thần của người dân Trại Kênh.

Năm 2024, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam ban hành Quyết định số 251/QĐ-HMTg công nhận bốn cây đa trong khuôn viên chùa Hương Sơn là cây di sản Việt Nam. Theo người dân địa phương, trong bão Yagi năm 2024, dù nhà văn hóa Trại Kênh bị hư hỏng nghiêm trọng, bốn cây đa vẫn không bị ảnh hưởng.

Giáo sư sử học Lê Văn Lan nhận định, bốn cây đa không chỉ có giá trị về tuổi đời, cảnh quan mà còn gắn với khu vực có dấu tích căn cứ kháng chiến. Việc được công nhận cây di sản Việt Nam góp phần tôn vinh giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất Trại Kênh.

Với những người gắn bó lâu năm với địa phương, giá trị di tích còn nằm ở ý thức gìn giữ được trao truyền qua các thế hệ. Ông Trần Quang Văn, nguyên Bí thư Chi bộ thôn Trại Kênh, xã Đại Bản, huyện An Dương cho biết, người dân luôn tự hào về chùa Hương Sơn và bốn cây đa cổ thụ gắn bó với quê hương. Theo ông, gìn giữ cảnh quan, bảo vệ cây di sản và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của di tích cũng là cách lưu giữ truyền thống, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về vùng đất mình đang sống.

Phường Hồng An hiện có 10 di tích, gồm 2 di tích cấp quốc gia, 5 di tích cấp thành phố và 3 di tích trong danh mục kiểm kê của thành phố; cùng 1 cây di sản và 1 cụm di sản. Đầu năm 2026, phường triển khai gắn mã QR tại các di tích, đồng thời ra mắt mô hình số hóa, giới thiệu toàn bộ các di tích và di sản trên nền tảng số.

Thông qua công nghệ thực tế ảo VR 360, người dân và du khách có thể quan sát di tích từ nhiều góc độ, tìm hiểu thông tin về lịch sử, kiến trúc và văn hóa bằng điện thoại thông minh có kết nối internet.

Tại chùa Hương Sơn, việc giới thiệu di tích trên nền tảng số mở thêm kênh tiếp cận những câu chuyện lịch sử. Song, cùng với công nghệ, việc nghiên cứu, bổ sung tư liệu chính xác và bảo vệ các dấu tích tại chỗ vẫn là yêu cầu quan trọng để những giá trị của di tích được lưu giữ lâu dài.