Giải pháp ngăn ngừa trốn thuế từ việc minh bạch sổ sách kế toán

Trong bối cảnh doanh nghiệp ngày càng đẩy mạnh chuyển đổi số và sử dụng nhiều hệ thống dữ liệu phục vụ quản trị, yêu cầu minh bạch hóa sổ sách kế toán đang trở thành vấn đề cấp thiết. Theo các chuyên gia, ranh giới giữa quản trị dữ liệu hợp pháp và hành vi che giấu doanh thu, làm sai lệch nghĩa vụ thuế cần được kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo đảm môi trường kinh doanh lành mạnh.

Theo thông tin từ cơ quan thuế, qua rà soát trên phạm vi cả nước đã phát hiện hơn 400 doanh nghiệp có doanh thu từ 1.000 tỷ đồng mỗi năm nhưng vẫn kê khai lỗ. Đáng chú ý, nhiều đơn vị dù báo lỗ kéo dài vẫn liên tục mở rộng quy mô, tăng vốn đầu tư, làm dấy lên nghi vấn về tính trung thực trong kê khai thuế và chấp hành pháp luật.

Bà Nguyễn Thị Lan Anh, Trưởng ban Pháp chế, Cục Thuế (Bộ Tài chính) cho biết khi xuất hiện chênh lệch giữa dữ liệu nội bộ và báo cáo tài chính, cơ quan thuế sẽ xem xét bản chất và nguyên nhân của sự khác biệt chứ không đánh giá đơn thuần trên con số. Thực tế, sự chênh lệch có thể xuất phát từ thời điểm ghi nhận doanh thu, phương pháp phân bổ chi phí hoặc mô hình quản trị riêng. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải có khả năng giải trình rõ ràng và lưu trữ đầy đủ hồ sơ, chứng từ để chứng minh tính hợp lý. Khi đánh giá hệ thống dữ liệu, cơ quan quản lý thường dựa trên ba tiêu chí cốt lõi: tính trung thực, nhất quán; khả năng đối chiếu, kiểm chứng; và mức độ phù hợp với thực tế hoạt động kinh doanh.

Ở góc độ quản lý khác, ông Lê Long, Phó Cục trưởng Cục Thuế cho biết tình trạng doanh nghiệp sử dụng song song hai hệ thống sổ kế toán để che giấu doanh thu, gian lận thuế đang diễn biến phức tạp. Hành vi này không chỉ nhằm giảm nghĩa vụ thuế mà còn phục vụ việc lập báo cáo tài chính thiếu trung thực để vay vốn ngân hàng hoặc tham gia đấu thầu. Điều đáng lo ngại là sai phạm thường diễn ra có hệ thống, tinh vi và khó phát hiện nếu không có giải pháp quản lý dữ liệu phù hợp.

Thực tế thời gian qua đã xuất hiện nhiều vụ việc lớn liên quan đến hành vi này. Điển hình là vụ án tại Công ty Hoàng Long bị xác định sử dụng hai hệ thống sổ sách kế toán nhằm che giấu doanh thu, gây thiệt hại cho ngân sách nhà nước hơn 241 tỷ đồng. Tương tự, Công ty trách nhiệm hữu hạn Bảo Tín Minh Châu cũng bị phát hiện sử dụng hai phần mềm kế toán để quản lý và kê khai thuế, gây thất thu khoảng 150 tỷ đồng.

Dưới góc nhìn công nghệ, ông Lê Hồng Quang, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần MISA, nhận định việc sử dụng nhiều hệ thống dữ liệu hiện khá phổ biến tại các doanh nghiệp vừa và lớn, như hệ thống báo cáo tuân thủ, hệ thống quản trị chi tiết hoặc dữ liệu tạm tính. Do đó, việc tồn tại nhiều lớp dữ liệu không đồng nghĩa với vi phạm. Vấn đề cốt lõi là dữ liệu có đồng bộ, kiểm soát và đối chiếu được hay không. Nếu có chênh lệch mà doanh nghiệp không giải trình được thì rất dễ phát sinh rủi ro pháp lý.

Đồng quan điểm, bà Trương Thị Mai Phương, Phó Trưởng phòng Quản lý giám sát kế toán doanh nghiệp, Cục Quản lý Giám sát kế toán kiểm toán (Bộ Tài chính) cho rằng cần phân biệt rõ giữa kế toán tài chính và kế toán quản trị. Kế toán tài chính phục vụ việc lập báo cáo cho các đối tượng bên ngoài như cơ quan thuế, ngân hàng, nhà đầu tư; trong khi kế toán quản trị phục vụ điều hành nội bộ. Việc tồn tại đồng thời hai hệ thống này là phù hợp với quy định.

Tuy nhiên, pháp luật nghiêm cấm việc lập từ hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên. Theo khoản 10 Điều 13 Luật Kế toán năm 2015, đây là hành vi bị cấm do thường gắn với mục đích trốn thuế. Ranh giới không nằm ở số lượng phần mềm hay bảng dữ liệu, mà nằm ở tính trung thực, nhất quán và mục đích sử dụng.

Để ngăn chặn hành vi trốn thuế từ gốc, các chuyên gia khuyến nghị ngoài thanh tra truyền thống, cần đẩy mạnh quản lý dựa trên dữ liệu số, kết nối liên thông hóa đơn điện tử, ngân hàng, cơ quan thuế và hệ thống kế toán doanh nghiệp. Trong bối cảnh yêu cầu minh bạch ngày càng cao, việc chuẩn hóa dữ liệu kế toán là điều kiện bắt buộc để doanh nghiệp nâng cao uy tín và phát triển bền vững.