(HPĐT)- Trong kho tàng nghệ thuật truyền thống Việt Nam, nghệ thuật múa dân gian trong đời sống hiện đại ít được công chúng quan tâm, nhất là những điệu múa cổ. Dù nhiều điệu múa được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nhưng việc lưu truyền và phát triển những điệu múa đặc sắc này còn nhiều khó khăn.
Điệu múa cổ “Con đĩ đánh bồng” của người dân làng Triều Khúc (Hà Nội) được lưu giữ, trao truyền hàng trăm năm qua.
Song hành cùng thời đại
Hà Nội được xem là “cái nôi” của những làn điệu múa dân gian với sự đa dạng, phong phú về thể loại, tới đâu cũng có thể cảm nhận sự có mặt của múa. Đó là múa bồng, múa chén, múa sênh tiền, múa mõ, múa vật, múa ông địa... Có những điệu múa trở nên phổ biến trong các lễ hội như múa sênh tiền (điệu múa mở đầu đám rước). Có những điệu múa trở thành “đặc sản” của địa phương như múa bồng, múa cờ ở hội làng Triều Khúc; múa rùa trong Tết nhảy của người Dao ở Ba Vì; múa Ải Lao trong hội làng Hội Xá (Gia Lâm). Có những màn múa nói về thần tích, về người có công cứu nước, dạy dân làm nghề sinh sống như múa cờ lệnh trong Hội Gióng, múa rắn trong hội làng Lệ Mật... Tùy từng lễ hội, múa dân gian xuất hiện ở những thời điểm khác nhau: có khi thuộc phần lễ được trình diễn trong đình, trước hương án, nhưng có khi lại hòa trong không khí tưng bừng của phần hội.
Nghệ thuật xòe Thái (di sản văn hóa phi vật thể quốc gia) được các nhà nghiên cứu văn hóa đánh giá giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người Thái. Qua vòng xòe, mối quan hệ làng bản, quan hệ người với người gắn bó, đoàn kết hơn. Xòe trở thành nếp sinh hoạt văn hóa tinh thần của đồng bào Thái Tây Bắc nói chung. Thời gian qua, xòe Thái vẫn được người dân tộc Thái ở cả nước trao truyền, gìn giữ và biểu diễn trong các sự kiện, lễ hội ở địa phương. Điệu múa Mỡi của người Mường, xã Quy Mông (tỉnh Yên Bái) đến nay cũng được khôi phục và dần trở thành một phần trong cuộc sống của người dân nơi đây dù trước đó, điệu múa này ít nhiều bị mai một, kể cả những người biết múa, biết hát điệu Mỡi cũng ngày càng ít dần đi.
Nhắc đến múa cổ phải kể tới Bắc Hà - vùng đất sở hữu rất nhiều nét văn hóa đặc sắc, trong đó có văn hóa đồng bào Tày, xã Tà Chải nổi tiếng với những điệu xòe sôi động, đắm say lòng người. Xòe Tà Chải có từ rất lâu đời, từ khoảng thế kỷ 18, được phát triển lên từ phần hội của các nghi lễ truyền thống. Nghệ thuật xòe (múa), tiếng Tày gọi là “the”, có từ lâu và trở thành nét sinh hoạt văn hóa quan trọng bậc nhất của cộng đồng người Tày và của vùng đất Bắc Hà trong các lễ hội. Nhằm mục đích tôn vinh và bảo tồn nét đẹp văn hóa của đồng bào nơi đây, gần chục năm nay, cơ quan chức năng địa phương phối hợp, nghiên cứu, khảo sát về nghệ thuật xòe (the) của người Tày Tà Chải.
Niềm vui đến với đồng bào cao nguyên Bắc Hà khi nghệ thuật xòe của người Tày Tà Chải được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2015. Với việc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, giá trị nghệ thuật xòe của người Tày Tà Chải được nâng lên nấc thang mới, không chỉ đơn thuần là món ăn tinh thần truyền thống bao đời, mà còn là niềm tự hào, vinh dự của dân tộc có bề dày văn hóa, là nét đẹp gọi mời du khách gần xa đến với Tà Chải để được đắm say trong những điệu xòe.
Cộng đồng là chủ thể gìn giữ và phát triển
Chứng nhận các điệu múa dân gian là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là giải pháp khả thi nhất để gìn giữ và phát triển nghệ thuật truyền thống. Nhưng việc lưu truyền các điệu múa đặc sắc này còn gặp nhiều khó khăn. Giới chuyên môn cho rằng, cần có biện pháp hướng dẫn và tập luyện cách múa, cách biểu diễn những bài múa này tới các thành viên trong đội múa chuyên nghiệp, đồng thời tìm ra những người trẻ có năng khiếu để truyền dạy.
Theo thống kê chưa đầy đủ, Hà Nội có khoảng trên 100 điệu múa cổ, tồn tại rải rác ở nội thành và ngoại thành, thuộc 3 hình thái là múa dân gian, múa cung đình và múa tín ngưỡng tôn giáo. Tuy nhiên, đến nay, những điệu múa còn được biểu diễn còn khoảng 1/3. Theo nghệ sĩ múa Nguyễn Văn Bích, múa cổ được bảo tồn và gìn giữ cũng là nhờ công sức của những người dân địa phương, nhất là những nghệ nhân múa. Tuy nhiên, để múa cổ tiếp tục hồi sinh cần sự sáng tạo của giới làm nghề và sự chung tay của cả cộng đồng. “Những năm gần đây, có nhiều hình thức múa cổ được phục hồi, nhưng còn không ít bài bản cổ mới chỉ được biết qua văn bia, những câu chuyện kể của người cao tuổi nên việc phục dựng rất khó, đòi hỏi phải có nguồn kinh phí. Chỉ tính riêng việc dựng trang phục, đạo cụ cho một điệu múa, kinh phí có khi lên tới hàng trăm triệu đồng. Đó là chưa kể khó khăn trong vận động, thuyết phục các bạn trẻ tham gia vào việc này” - nghệ sĩ múa Nguyễn Văn Bích chia sẻ.
Điều khiến họ lo lắng nhất hiện nay là các nghệ nhân, những người biết về múa cổ ngày càng thưa thớt. Chưa kể, nhóm các nhà nghiên cứu, sưu tầm đều là những người cao tuổi, nhiều nhà nghiên cứu đã ra đi khi công trình còn dang dở./.
Khôi Nguyên
