Giữ gìn, phát huy nghệ thuật hát xẩm

Giữ gìn, phát huy nghệ thuật hát xẩm

KIM CHI

Thời gian gần đây, những chiếu xẩm tại Hải Phòng thu hút sự quan tâm đông đảo của công chúng, đánh dấu sự trở lại mạnh mẽ của bộ môn nghệ thuật này trong đời sống văn hoá văn nghệ đất Cảng.

Dù hát xẩm có thời gian dần mai một, song vẫn tồn tại trong tâm thức người dân. Khoảng 10 năm trở lại đây, tại các dịp kỷ niệm, lễ hội trên địa bàn thành phố, nghệ thuật hát xẩm được tổ chức và hồi sinh mạnh mẽ. Từ lễ hội Minh Thề ở xã Thuận Thiên (huyện Kiến Thuỵ), Bạch Đằng Giang tại đền Tràng Kênh (huyện Thủy Nguyên), Hoa Phượng Đỏ của thành phố hằng năm... đến hội làng, đình, chùa ở các địa phương, các lễ mừng thọ của nhiều gia đình… thường xuyên xuất hiện chiếu xẩm. Gần đây nhất, trong Lễ hội truyền thống Nữ tướng Lê Chân (từ ngày 16 đến ngày 18-3), đông đảo người dân thích thú nghe hát xẩm tại gian quán Mê Linh do nghệ nhân dân gian Việt Nam Đào Bạch Linh cùng các thành viên CLB xẩm Hải Thành thể hiện.

Chị Đồng Ngọc Lan, 21 tuổi, sinh viên Trường đại học Hàng hải bày tỏ: Lần đầu tiếp cận bộ môn nghệ thuật này, chị thấy những làn điệu xẩm mang phong cách kể chuyện mộc mạc, rất lôi cuốn. Còn Anh Vũ Như Hưng, 41 tuổi, ở phường Đông Hải 1 (quận Hải An) thích thú bọc bạch: Bản thân anh thường xuyên nghe hát xẩm trên tivi hoặc Youtube, nhưng nay có dịp nghe trực tiếp và hiểu sâu hơn về loại hình nghệ thuật dân gian này. “Xẩm đề cập đến nhiều khía cạnh của đời sống, từ công cha nghĩa mẹ, tình nghĩa vợ chồng hay những vấn đề mang tính thời sự... Nghe kỹ sẽ thấy xẩm rất hay và sâu sắc. Âm thanh của những nhạc cụ dân tộc như nhị, đàn bầu… cùng những bài xẩm như: Xẩm Huê tình, xẩm Hà liễu, xẩm Ba bậc, xẩm Trống quân,... của các nghệ nhân cất lên chạm đến tâm hồn tôi”- anh Hưng bộc bạch.

Từng có giai đoạn phát triển cực thịnh, song cũng như nhiều loại hình âm nhạc dân tộc khác, hát xẩm đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Ðời sống kinh tế đi lên khiến cho môi trường diễn xướng dân gian truyền thống ngày càng bị thu hẹp, cùng với đó là sự cạnh tranh của các loại hình nghệ thuật hiện đại kéo theo thị hiếu của công chúng thay đổi khiến số người theo đuổi, sống bằng hát xẩm ngày càng ít.

Là một trong những người đi đầu đưa hát xẩm trở lại Hải Phòng, nghệ nhân dân gian Việt Nam Đào Bạch Linh, sinh năm 1981 (quận Dương Kinh) có 23 năm gắn bó với bộ môn nghệ thuật này. Chia sẻ về cơ duyên với nghệ thuật hát xẩm, từ khi còn là sinh viên Khoa công nghệ thông tin (Trường đại học Bách khoa Hà Nội), trong lần nghe radio mà anh trót tơ vương, nặng lòng với hát xẩm. Anh cất công lặn lội tìm về huyện Yên Mô (tỉnh Ninh Bình)- nhà của cố nghệ nhân Hà Thị Cầu, người được mệnh danh là “người giữ hồn xẩm” để theo học. Mặc dù từng có thời gian dài hát xẩm vắng bóng, tuy nhiên khơn 10 năm trở lại đây, bằng niềm đam mê và những nỗ lực bảo tồn, nghệ nhân Đào Bạch Linh đã đưa hát xẩm sống lại trong lòng người hâm mộ đất Cảng.

Hiện, ở Hải Phòng chỉ có 3 CLB hát xẩm do nghệ nhân Đào Bạch Linh chỉ đạo gồm: CLB xẩm Lạc Viên (Trung tâm Văn hóa quận Ngô Quyền), Xẩm Hải Thành (Hội Văn nghệ dân gian Hải Phòng) và Xẩm Hải Phòng (Trung tâm Văn hóa thành phố). Các CLB này đều thu hút khoảng hơn 20 hội viên tham gia sinh hoạt định kỳ, người ít tuổi nhất là 4 tuổi và cao tuổi nhất 80 tuổi. Nhiều cá nhân, lứa tuổi, đội nhóm hát xẩm được anh truyền cảm hứng, chia sẻ kinh nghiệm đàn hát, nhiều người vững vàng tiếp tục lan tỏa niềm đam mê, góp phần phát triển hội nhóm những người yêu hát xẩm, đẩy mạnh các hoạt động tìm hiểu, thực hành hát xẩm vô cùng ý nghĩa. Trong năm 2024, Nghệ nhân Đào Bạch Linh tiếp tục hành trình bảo tồn và lan toả nghệ thuật hát xẩm tới đông đảo công chúng bằng việc tham gia những chương trình biểu diễn nghệ thuật, biểu diễn Chiếu Xẩm Phố cổ Hà Nội (2-3 buổi/ tuần) để quảng bá riêng cho khách quốc tế, công diễn trên tuyến phố đi bộ Tam Kỳ nhằm quảng bá, bảo tồn nghệ thuật hát Xẩm như một sản phẩm du lịch, nét văn hoá độc đáo của thành phố Hải Phòng, đồng thời phục vụ toàn thể nhân dân nói chung và và những người yêu thích nghệ thuật hát Xẩm nói riêng. Ngoài ra, anh còn thành lập và phát triển CLB hè về nghệ thuật hát xẩm trên địa bàn thành phố, nhất là trong các trường học, mở rộng quy mô giảng dạy trong quần chúng nhằm quy tụ và phát hiện những tài năng trẻ làm nòng cốt cho sự nghiệp phát triển nghệ thuật hát Xẩm.  

Theo Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Hải Phòng Nguyễn Đức Giang nhận định: Để gìn giữ, phát huy nghệ thuật hát xẩm, trước hết, cần có cơ chế chính sách hỗ trợ các nghệ nhân hát xẩm, bởi họ là “linh hồn” giữ vai trò quan trọng trong gìn giữ, trao truyền vốn di sản văn hóa truyền thống.Cùng với đó, cần mở rộng mạng lưới các nhóm, CLB xẩm hoạt động hiệu quả nhằm bảo tồn, quảng bá hình thức nghệ thuật này. Hằng năm, thành phố tổ chức các đợt tập huấn, trao đổi kinh nghiệm sinh hoạt CLB; các đợt liên hoan nghệ thuật hát xẩm nhằm động viên, tạo sân chơi cho các nghệ nhân, nghệ sĩ hát xẩm.

BOX: Hát xẩm là hình thức diễn xướng dân gian bằng nghệ thuật hát nói và âm nhạc, được hình thành từ khoảng thế kỷ 14 bởi những người khiếm thị đi hát rong kiếm sống ở những nơi đông người qua lại như quán chợ, bến đò, ga tàu…