Giữ hồn di sản trong Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn

Khi nghi lễ làm nên giá trị riêng

Sáng 14/9 (tức ngày 3/8 âm lịch), tại đền Nghè, phường Đồ Sơn, các bậc cao niên và những người am hiểu phong tục, nghi lễ truyền thống rộn ràng chuẩn bị cho ngày hội. Người tập văn tế, người chỉnh lễ phục, cùng nhau thực hiện từng nghi thức một cách cẩn trọng. Từ câu xướng, nhịp trống đến cách dâng lễ, rước lễ và hành lễ đều được thực hiện chu đáo. Mỗi công việc, dù nhỏ, đều góp phần gìn giữ nét văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Phần lễ chứa đựng chiều sâu văn hóa đã góp phần tạo nên giá trị của Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn - một trong 15 lễ hội lớn của cả nước được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2012.

Điểm đặc biệt của lễ hội là các nghi lễ không chỉ diễn ra tại một ngôi đền mà được tổ chức ở nhiều đình, đền trên địa bàn. Mỗi “ông trâu” gắn với một đình, mang theo niềm tin, sự kỳ vọng và danh dự của cả cộng đồng.

Từ đầu tháng 8 âm lịch, các đình, đền lần lượt tổ chức các nghi lễ dâng hương, thượng cờ khai hội, tế thần. Đặc biệt, lễ rước nước tại Đền Nghè, sau đó đưa nước thiêng về các đình, là nghi thức mang đậm tín ngưỡng của cư dân miền biển, thể hiện ước vọng mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an, làm ăn thuận lợi. Tại đình, “ông trâu” được làm lễ trình Thành hoàng, xin phép tham dự hội.

Đến ngày chính hội, từ các đình, đền, những “ông trâu” được rước ra sới trong tiếng trống, cờ hội, phường bát âm cùng các nghi thức trang trọng. Mỗi đoàn rước mang theo nét riêng của một cộng đồng, nhưng khi cùng hội tụ về sới chọi, tất cả tạo nên một không gian văn hóa chung của Đồ Sơn.

Sau kháp đấu, diễn trình nghi lễ tiếp tục với các nghi thức hiến sinh, tạ thần, tống thần, khép lại một mùa hội. Sự gắn kết giữa nhiều đình, đền, nhiều cộng đồng cùng chuỗi nghi lễ trước, trong và sau hội đã tạo nên nét riêng của chọi trâu Đồ Sơn. Ở đó, mỗi “ông trâu” không chỉ tranh tài mà còn đại diện cho một cộng đồng làng, mang theo cả một không gian văn hóa đến với ngày hội.

Trong diễn trình lễ hội năm 2026, phần lễ tiếp tục được đặt ở vị trí quan trọng. Ông Phạm Hoàng Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực UBND phường Đồ Sơn, Trưởng Ban tổ chức Lễ hội chọi trâu truyền thống Đồ Sơn - VTV 2026 nhấn mạnh: Nếu phần hội chỉ diễn ra trong buổi sáng 9/8 thì phần lễ với những nghi thức trang trọng, thấm đẫm văn hóa tâm linh của người Đồ Sơn được tổ chức từ ngày 1/8 đến ngày 15/8, trước và sau ngày chính hội. Đây là một trong những yếu tố tạo nên nét riêng và “hồn cốt” của lễ hội, góp phần làm nên sức hấp dẫn của di sản được trao truyền, gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Ông Hoàng Đình Bồng, Trưởng Ban quản lý đình Ngọc Hải (phường Đồ Sơn), hương sư của đình chia sẻ: Điều quan trọng nhất của lễ hội là các nghi lễ không do một cá nhân hay đơn vị nào tạo ra mà được cộng đồng cùng gìn giữ và tổ chức. Nhiều làng cùng tham gia, cùng hướng về một vị thần và thực hành những phong tục đã có từ lâu đời. Năm nay, việc khôi phục vòng đấu loại, đưa lễ hội trở lại cấu trúc hai vòng và chú trọng hơn đến phần lễ góp phần phục dựng đầy đủ diễn trình truyền thống, qua đó gìn giữ và phát huy giá trị di sản.

Nối mạch truyền thống, mở rộng không gian văn hóa

Một dấu ấn mới trong mùa lễ hội năm nay là lần đầu tiên UBND phường Đồ Sơn tổ chức đoàn dâng hương tại Đền Hùng, tỉnh Phú Thọ, trước khi trở về thực hiện các nghi lễ khai hội tại địa phương.

Ngày 29/7 âm lịch, đoàn thực hiện nghi lễ dâng hương tại Đền Hùng. Từ ngày 1/8 âm lịch, các nghi lễ khai hội tiếp tục được tổ chức tại đền Nghè, đền Nam Hải Thần Vương và các đình, đền trên địa bàn.

Đây cũng là cách tiếp cận cần thiết trong quá trình nâng tầm một di sản. Ông Lê Quốc Tiến, Bí thư Đảng ủy phường Đồ Sơn cho biết, việc lần đầu tổ chức đoàn dâng hương tại Đền Hùng trước khi trở về thực hiện các nghi lễ khai hội chọi trâu Đồ Sơn mang ý nghĩa kết nối văn hóa sâu sắc. Đền Hùng là nơi hội tụ cội nguồn văn hóa, thể hiện sự tri ân của các thế hệ người Việt đối với nguồn cội dân tộc; trong khi Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn là di sản được hình thành và trao truyền trong cộng đồng cư dân vùng biển. Việc kết nối hai không gian này thể hiện mong muốn đặt di sản Đồ Sơn trong dòng chảy chung của văn hóa dân tộc.

“Chúng tôi xác định nâng tầm Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn không phải làm cho lễ hội lớn hơn về quy mô, mà phải sâu hơn về giá trị. Càng mở rộng không gian quảng bá, càng phải giữ được hồn cốt của di sản. Khi làm được điều đó, chọi trâu Đồ Sơn không chỉ là một lễ hội của địa phương mà sẽ trở thành một giá trị văn hóa có sức lan tỏa trong dòng chảy văn hóa dân tộc”, ông Tiến nói.

Năm 2026, lễ hội có thêm nhiều điều kiện để mở rộng sức lan tỏa. Đây là năm thứ hai Đồ Sơn phối hợp với Trung tâm Thể thao - Đài Truyền hình Việt Nam và Báo và phát thanh, truyền hình Hải Phòng trong công tác truyền thông, quảng bá. Đặc biệt, phần hội vòng chung kết ngày 19/9 được tổ chức trong chuỗi hoạt động văn hóa, du lịch, thương mại, ẩm thực. Nhiều hoạt động mới như Carnaval đường phố, Tuần lễ văn hóa - du lịch - thương mại, các tour trải nghiệm lễ hội cũng được triển khai.

Việc truyền hình, số hóa và mở rộng không gian quảng bá giúp lễ hội tiếp cận đông đảo công chúng hơn. Tuy nhiên, đi cùng với đó, yêu cầu bảo tồn những giá trị cốt lõi của di sản càng trở nên quan trọng. Vì vậy, bên cạnh đổi mới cách tổ chức, quảng bá và kết nối du lịch, cần đặt lên hàng đầu việc bảo đảm tính nguyên bản, sự trang nghiêm và đúng nghi thức của phần lễ; đồng thời phát huy vai trò của các nghệ nhân, người cao tuổi và những người am hiểu phong tục trong việc trao truyền cho thế hệ trẻ.