Giữ nghề múa rối nước Nhân Hòa

Mạch nguồn bên hiên nhà

Ở tuổi 55, nghệ nhân Trần Văn Dũng là một trong những thành viên trẻ nhất của phường múa rối nước Nhân Hòa. Hơn 30 năm gắn bó với những con rối gỗ, ông vẫn ngày ngày tự tay đục đẽo, sửa sang từng đạo cụ. Cùng với các bậc cao niên trong làng, ông luôn trăn trở tìm người kế cận để duy trì nghề rối, vốn được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019.

Bên hiên nhà, ông Dũng cẩn thận tô lại từng đường nét trên con rối nước. Những mảng màu đã phai được ông tỉ mỉ phủ lại, chuẩn bị cho con rối trở lại sân khấu. Công việc này đã trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của người nghệ nhân mái đầu điểm bạc.

“Ngày nào tôi cũng phải mang chúng ra nâng lên đặt xuống. Con nào hỏng, phai màu thì tỉ mẩn sửa lại, thay thế. Thỉnh thoảng có đơn vị muốn mua, tôi bán những con to để biểu diễn hoặc con nhỏ làm đồ lưu niệm, còn bình thường anh em vẫn dùng mấy con tầm 30 - 40 cm này để múa rối”, ông Dũng chia sẻ.

Nghệ nhân Trần Văn Dũng cho biết, đến nay phường múa rối nước Nhân Hòa chỉ còn 13 nghệ nhân gắn bó với nghề. Từ trước đến nay, múa rối nước không phải công việc mang lại nguồn thu nhập chính, các buổi diễn thường được tổ chức vào thời gian nông nhàn.

“Làm nghề này thu nhập chỉ gọi là niềm vui tuổi già, làm chủ yếu để tiếp nối truyền thống cha ông để lại cho con cháu mai sau”, ông Dũng nói.

Có lẽ cũng bởi vậy, những con rối đặt bên hiên nhà không chỉ là đạo cụ phục vụ các buổi diễn, mà còn là những phần ký ức, kỷ niệm gắn với một nghề cổ xưa mà ông Dũng cùng nhiều nghệ nhân trong làng vẫn nỗ lực gìn giữ.

Khi sân đình chuyển nhịp

Theo lời kể của ông Dũng, múa rối nước Nhân Hòa xưa gắn bó mật thiết với đời sống nông nghiệp và văn hóa tâm linh của làng xã. Những con rối được cất giữ cẩn thận, chỉ đem ra biểu diễn vào dịp lễ hội làng, trùng với ngày Giỗ tổ 10/3 âm lịch. Khi ấy, sân đình vừa là nơi diễn trò, vừa là không gian để người dân gặp gỡ, vui hội sau những tháng ngày gắn bó với đồng ruộng.

Theo thời gian, sân rối dần chuyển mình. Thay vì chỉ xuất hiện trong mùa lễ hội, phường rối bắt đầu phục vụ theo yêu cầu của du khách trong nước và quốc tế. Vào những tháng cao điểm, các nghệ nhân có thể biểu diễn đến vài chục buổi theo lịch hẹn của khách.

Những tiết mục quen thuộc như “Cáo bắt vịt” vẫn thu hút học sinh, sinh viên và người trẻ đến trải nghiệm. Những con rối gỗ được điều khiển trên mặt nước, tạo nên một sân khấu vừa gần gũi vừa đặc biệt.

Nhưng phía sau những chuyển động chỉ diễn ra trong vài phút trên mặt nước là nhiều công việc mà khán giả ít khi nhìn thấy. Ông Dũng vừa là người thợ mộc, tự tìm gỗ, đục đẽo, gọt mài từng con rối tại nhà, vừa xuống nước điều khiển chúng trong mỗi buổi biểu diễn.

Mỗi con rối vì thế không chỉ cần được tạo hình mà còn phải thường xuyên sửa chữa, sơn lại và bảo quản để có thể tiếp tục xuất hiện trên sân khấu.

Trăn trở phía sau màn nước

Phường rối có thêm những buổi diễn, những khán giả mới, nhưng phía sau sự chuyển mình ấy vẫn là nỗi trăn trở về lực lượng kế cận.

“Khó khăn nhất là tìm người lội xuống nước biểu diễn. Lớp trẻ bây giờ lớn lên đi làm công ty hết, chẳng ai mặn mà tiếp nhận nghề này nữa. Bây giờ trong phường toàn người già, tính ra tôi lại gần như trẻ nhất rồi”, ông Dũng chia sẻ.

Biểu diễn rối nước đòi hỏi người diễn phải lội xuống nước, làm quen với sân khấu đặc thù và dành thời gian học cách điều khiển con rối. Những yêu cầu này khiến nghề khó thu hút người trẻ, khi phần lớn lao động tại địa phương có xu hướng lựa chọn công việc ổn định hơn.

Không chỉ thiếu người kế cận, việc quảng bá múa rối nước Nhân Hòa đến công chúng cũng còn hạn chế. Hình ảnh các buổi biểu diễn hiện chủ yếu do du khách ghi lại và chia sẻ trên mạng xã hội, trong khi phường rối chưa có nhân lực trẻ để chủ động đưa hoạt động của làng rối đến gần hơn với công chúng.

Dù còn nhiều trăn trở về sự đứt gãy thế hệ hay sự vắng bóng của khách du lịch, ông Dũng vẫn tiếp tục đục đẽo, sửa chữa từng con rối, hy vọng thủy đình của làng rối sẽ lại rộn rã tiếng nhạc dân gian cùng tiếng cười của người dân và du khách.

Với người nghệ nhân có hàng chục năm gắn bó với múa rối nước, giữ nghề của cha ông không bị lãng quên đôi khi bắt đầu từ những việc rất nhỏ: giữ cho một con rối còn nguyên hình dáng, giữ niềm đam mê trong từng buổi diễn và tìm cách trao truyền nghề cho thế hệ kế cận.