Thực tế tại Hải Phòng, qua 9 tháng năm 2024, tiến độ giải ngân vốn đầu tư công của thành phố chưa đạt yêu cầu đề ra. Một trong số nguyên nhân là chậm giải phóng mặt bằng, vướng mắc về thủ tục hành chính. Trong khi đó, số tiền dành cho khâu giải phóng mặt bằng chiếm tỷ lệ tương đối lớn trong tổng vốn đầu tư công. Đơn cử, tổng vốn thành phố giao quận Kiến An năm 2024 cho 6 dự án khoảng 242 tỷ đồng, trong đó phần xây lắp chỉ 41 tỷ đồng, chi cho giải phóng mặt bằng tới 184 tỷ đồng, chiếm khoảng 76%. Nếu chậm trễ, vướng trong giải phóng mặt bằng sẽ kéo theo tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công thấp.
Việc tách công tác giải phóng mặt bằng thành dự án độc lập đối với dự án nhóm B, nhóm C được Quốc hội cho phép áp dụng thí điểm tại các địa phương Khánh Hòa, Đà Nẵng, Nghệ An và quy định tại Luật Thủ đô năm 2024. Qua triển khai thí điểm cho thấy, chính sách này tác động tích cực, tạo sự linh hoạt cho cấp quyết định chủ trương đầu tư trong lựa chọn hình thức giải phóng mặt bằng theo dự án riêng hoặc thực hiện cùng với dự án tổng thể, phù hợp yêu cầu triển khai dự án. Việc tách riêng dự án giải phóng mặt bằng với dự án xây lắp được cho là điểm mấu chốt để thúc đẩy tiến độ các dự án giao thông trọng điểm. Bởi ngay sau khi được phê duyệt chủ trương, dự án giải phóng mặt bằng được triển khai ngay để có thể bàn giao mặt bằng sạch cho đơn vị thi công. Việc tách riêng sẽ cho phép khâu giải phóng mặt bằng và khâu chuẩn bị thi công thực hiện đồng thời, từ đó đẩy nhanh tiến độ chung của dự án.
Dù vậy, qua thẩm tra, Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội cũng đề nghị việc tách giải phóng mặt bằng đối với các dự án cần phù hợp quy hoạch, kế hoạch, xác định được nguồn vốn và được xác định khi phê duyệt chủ trương đầu tư dự án, qua đó hạn chế việc giải phóng mặt bằng tràn lan. Ngoài ra, tổng thời gian bố trí vốn thực hiện 2 dự án thành phần độc lập để hoàn thành dự án không vượt quá quy định về thời gian thực hiện dự án theo quy định Luật Đầu tư công hiện hành về thời gian bố trí vốn thực hiện dự án. Cụ thể, dự án nhóm A không quá 6 năm, nhóm B không quá 4 năm và nhóm C không quá 3 năm. Việc tách công tác giải phóng mặt bằng thành dự án độc lập cũng phải bảo đảm không sử dụng mặt bằng vào mục đích khác không thuộc dự án; không thực hiện công tác đền bù, tái định cư, sau đó thay đổi phương án, hướng tuyến dẫn tới phải giải phóng mặt bằng khác. Dự án Luật Đầu tư công (sửa đổi) với những quy định chặt chẽ tại các điều, khoản để bảo đảm việc đền bù, tái định cư gắn với đầu tư hoàn thành dự án, không để hoang phí.
Bên cạnh tháo gỡ nút thắt trên, dự án Luật Đầu tư công (sửa đổi) đề cao tinh thần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Việc hoàn thiện thể chế là cơ sở quan trọng để các bộ, ngành, địa phương thuận lợi trong giải ngân vốn đầu tư công, thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội.
