(HPĐT)- Gấp trang cuối cùng cuốn “Giải mã thơ chữ Hán Lê Quý Đôn”, dày hơn 800 trang khổ lớn của hội viên Hội Nhà văn Việt Nam Vũ Bình Lục, tôi vừa thở phào nhẹ nhõm, vừa thêm lần nữa thốt lên hai tiếng: khâm phục! Thì mới đó thôi, pho sách “Giải mã kho báu văn chương” (thơ chữ Hán Việt Nam thế kỷ 15 đến nửa đầu thế kỷ 19), hơn 1500 trang khổ lớn, nộp lưu chiểu quý 2-2022, còn thơm mùi mực, nhà văn lại “khai sinh” đứa con tinh thần mới (quý 4-2022). Để rồi, đến quý 2-2024, vừa mới đây, anh lại “trình làng” tiếp cuốn “Vừa đi vừa nghĩ”, cũng khổ lớn dày 1050 trang.
Với “Giải mã thơ chữ Hán Lê Quý Đôn”, Vũ Bình Lục tiếp tục “một công trình khoa học và nghệ thuật rất quan trọng, tuyển chọn, dịch thơ và bình giải khoảng 400 bài thơ, trong số khoảng 550 bài thơ chữ Hán của Lê Quý Đôn hiện mới sưu tầm được”(Lời giới thiệu của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, Giám đốc kiêm Tổng biên tập Nhà xuất bản Hội Nhà văn Việt Nam). Thực ra, đây là công việc mà nhà văn tiếp nối từ nhiều năm trước đó, khi anh làm các cuốn sách chuyên đề, nhiều nghìn trang về “ông Tiên trong tòa ngọc”- “Hồng Hạc cõi trời Nam” (Nguyễn Trãi) và “Thánh thơ Cao Bá Quát”.
Ở cuốn sách mới này, tác giả công phu sắp xếp các bài thơ, theo chặng đường sáng tác, để thấy ở đâu và bao giờ Quế Đường tiên sinh cũng là hồn thơ lai láng. Qua đó, anh chỉ ra rằng: Có những chặng đường đời, thơ Lê Quý Đôn còn vắng bóng, thưa thớt và đặt câu hỏi nghi vấn để mình và bạn đọc tiếp tục sưu tầm, tra cứu… Nhà văn cũng có niên biểu tóm tắt, nhưng khá tường tận về Lê Quý Đôn. Tất cả đều rất hữu ích với người sử dụng phổ thông và chuyên sâu.
Qua “Giải mã thơ chữ Hán Lê Quý Đôn”, chúng ta thấy tư tưởng, nhân cách, ý thức trách nhiệm, phương pháp khoa học, tư duy luận lý và cả một thế giới nội cảm phong phú, sâu sắc của nhà bác học tài năng trác việt, hiếm có trong lịch sử Việt Nam. Ông đã bao quát muôn trùng núi sông, tiếp xúc và đưa vào thơ ca của mình biết bao nhân vật lịch sử và trữ tình, thưởng ngoạn muôn loài kỳ hoa dị thảo, chiêm nghiệm bao phong tục tập quán, thâu góp tri thức của văn minh nhân loại (chủ yếu là qua nền văn hóa Trung Hoa và sứ thần lân bang), để mở mang, làm bệ phóng cho mình và cho văn hóa Đại Việt!
Ông dường như là người đi đầu trong lịch sử phong kiến Việt Nam đặt ra nguyên tắc “khảo” đi liền với “biện” và kiên trì, sắc sảo trước thuật theo nguyên tắc ấy. Nhờ thế trong văn ông, khi bàn về các vấn đề khoa học luôn thấy tinh thần khiêm tốn học hỏi, nhưng cũng mạnh mẽ phản biện, xem xét lại cả những gì tưởng như ổn định, bấy nay được chấp thuận như lẽ đương nhiên. Bộ “Quần thư khảo biện” và “Thánh mô hiền phạm” của Lê Quý Đôn, là một trong những ví dụ được người trong nước và nước ngoài đánh giá rất cao, đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Qua thơ ca, thấy Quế Đường tiên sinh, luôn tôn trọng con người, dù họ là ai, ở đất nước nào. Ông luôn xem con người là “hoa của đất”, con người là vốn liếng quý giá nhất của quốc gia. Ông tự biết “nước mình là nước nhỏ”, nhưng lại có giống tre trúc cứng, dẻo tùy thời và “Nhân tài liệu có đáng lời ngợi khen”. Bởi thế, dù trong bất cứ hoàn cảnh nào, viên Phó sứ Lê Quý Đôn, tuổi mới 32 cũng vừa giữ cho mình cốt cách thanh cao, vừa bảo toàn quốc thể! Bài học rút ra qua thơ văn và qua ứng xử của ông với người Trung Hoa và các sứ thần lân bang ông tiếp xúc trên suốt dặm dài công sứ ấy là: Tôn trọng người để người tôn trọng ta, là sách lược khôn khéo, cương- nhu phải lúc, như lối “ngoại gia cây tre” của ta bây giờ. Thế nên, đã là người Việt Nam, thì ở đâu và bao giờ cũng nêu cao tinh thần tự tôn, tự cường dân tộc.
Nhà bác học, nhà thơ – nhà tư tưởng lớn Lê Quý Đôn, lẽ ra phải được tôn vinh sớm và xứng tầm hơn thế. Đó là điều tự hào và mong mỏi lắm thay. Cho nên, tôi thiển nghĩ, việc ra mắt bộ “Giải mã thơ chữ Hán Lê Quý Đôn” của nhà văn Vũ Bình Lục, sẽ thêm một hồi chuông gióng giả vào công cuộc chung ấy chăng?
Đinh Thiên Hương
