Gửi tình quê hương vào gốm phù điêu

Người dân tham quan triển lãm “Gốm nghệ thuật”.

Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Phạm Văn Tuyên, ở xã Tú Sơn (huyện Kiến Thụy) vốn là người xuất gia tu hành nhiều năm, pháp danh Thích Chánh Tịnh, tu tập ở chùa Đống Phúc, thị xã Quảng Yên (tỉnh Quảng Ninh). Trong gần 30 năm nghiên cứu, tìm hiểu về họa tiết phù điêu cổ tại các chùa, di tích công trình kiến trúc nghệ thuật cổ, NNƯT Phạm Văn Tuyên nhận thấy họa tiết phù điêu trên các chất liệu gỗ, đá, đồng, đất nung và gốm sứ đều không còn nguyên vẹn bởi sự bào mòn của thời gian. Nét tinh hoa trong nghệ thuật thủ công của cha ông bao đời khơi nguồn cảm hứng, trở thành khát vọng cho nghệ nhân phục chế những họa tiết phù điêu bị mai một. Ông quyết tâm tìm tòi, say sưa nghiên cứu, miệt mài lao động nhằm phục chế di sản để tái hiện không gian xưa, nhất là chế tác, phục dựng lại những đồ gốm phù điêu, đắp nổi các họa tiết hoa văn trên các bình gốm, bằng màu men Tam Thái, thể hiện sự thâm trầm đặc trưng của gốm sứ thời Lê, thời Mạc, mang phong cách quyền quý của hoa văn thời Lý, thời Trần... Nét độc đáo trong gốm phù điêu của NNƯT Phạm Văn Tuyên thể hiện ở chỗ, mỗi sản phẩm bình gốm chỉ sản xuất độc bản, vì thế mang phong cách đặc trưng riêng của bàn tay nghệ nhân làm ra, từ khâu chế tác, khắc khuôn âm bản, nặn khắc tinh xảo, công phu, tất cả được làm thủ công. Bình gốm phủ men gio, nung củi, hoàn toàn theo công thức truyền thống thuần Việt từ ngàn xưa cha ông để lại.

Năm 2018, bằng niềm đam mê, kiến thức mỹ học và kỹ năng thủ công tinh nghệ, nghệ nhân chế tác và ra mắt bộ “Bách bình” hoàn toàn bằng tay, sau đó được Tổ chức Kỷ lục Người Việt toàn cầu trao kỷ lục Người Việt Nam phục dựng và sáng tạo dòng gốm phù điêu nhiều loại nhất năm 2020 tại thành phố Hồ Chí Minh. Vào đầu xuân Nhâm Dần, tại Nhà Triển lãm Hải Phòng, Triển lãm “Gốm nghệ thuật” giới thiệu đến người xem 80 tác phẩm gốm khác nhau điêu khắc được ông dày công chế tác trong nhiều năm. Người thưởng lãm và giới yêu nghệ thuật gốm sứ bày tỏ sự khâm phục, trầm trồ khi được chiêm ngưỡng các tác phẩm mang dáng vẻ dung dị, mộc mạc nhưng lại vô cùng tinh tế, khoáng đạt bằng chất liệu gốm phù điêu. Đó là bộ chân đèn phỏng cổ, là sản phẩm đồ gốm mang đặc trưng tiêu biểu của gốm thời Lê Mạc. Họa tiết thể hiện về văn hóa lúa nước, sóng nước, cánh sen, hoa lá thực vật cách điệu và long, ly, quy, phượng được trang trí bốn phía sinh động uyển chuyển, uy nghiêm, cổ kính. Nước men nâu da lươn giàu mỹ cảm, toát lên sự kế thừa và phát triển nghề gốm truyền thống. Cửu Long tranh châu là bộ tác phẩm gốm điêu khắc mặt rồng kiểu thời Lê, cuộn mình trấn trạch, gợi hồn thiêng sông núi và vẻ đẹp địa linh nhân kiệt Việt Nam. Hay như bộ gốm đắp nổi tứ quý Tùng, Trúc, Cúc, Mai được khắc họa nhiều trên đồ gốm thời Lý, Trần... Những bức tượng các danh nhân như Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, vua Lê Đại Hành, Đức vương Ngô Quyền, vua Lý Thái Tổ và Quốc tổ Hùng Vương… tất cả đều toát lên nồng đậm giá trị truyền thống của dân tộc. Mỗi tác phẩm là một kỳ công, là một lời tâm tình của đất, của lửa, của nước, của những sẻ chia… được làm bằng tay theo công thức truyền thống, trở thành một phương pháp độc lập, một thương hiệu của riêng của nghề gốm cổ truyền được định danh tại Hải Phòng.

Tác phẩm gốm phù điêu đắp nổi “Bình hút lộc” trưng bày tại triển lãm.

Nhà sử học Dương Trung Quốc rất trân trọng khi gọi đặt tên cho gốm phù điêu của nghệ nhân Phạm Văn Tuyên là “Gốm thầy Tịnh”. Ông cho rằng với những tác phẩm gốm phù điêu đặc sắc này, NNƯT Phạm Văn Tuyên trở thành một “hiện tượng”. Nhất là trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19 phức tạp như hiện nay, triển lãm được tổ chức không chỉ là sự ghi nhận, trân trọng của các sở, ban, ngành đối với tài năng, mà thể hiện năng lực, sức mạnh của một tập thể. Khát vọng, tình yêu với vốn di sản văn hóa dân tộc của thầy Tuyên sẽ được truyền lửa, từ đó tạo nên một dòng gốm với vẻ đẹp mới, bất ngờ trong sáng tạo mang bản sắc Hải Phòng.

Giám đốc Sở Văn hóa – Thể thao thành phố Trần Thị Hoàng Mai đánh giá: Triển lãm gốm phù điêu của nghệ nhân Phạm Văn Tuyên là hoạt động văn hóa thiết thực, giàu ý nghĩa đối với du khách và nhân dân thành phố trong dịp đầu xuân mới. Cùng với nhiều sự kiện văn hóa quan trọng vừa được diễn ra trong thời gian qua, triển lãm góp phần khẳng định Hải Phòng là nơi hội tụ, là điểm đến văn hóa của cả nước./.