Hải Phòng gìn giữ và phát huy giá trị bảo vật quốc gia

Nhiều giá trị đặc sắc

Tại chùa Giám (xã Cẩm Giàng), Cửu phẩm Liên hoa là công trình kiến trúc gỗ độc đáo được tạo dựng từ thế kỷ XVII, gồm nhiều tầng với các cánh sen và hệ thống tượng Phật chạm khắc công phu. Công trình vừa mang giá trị tín ngưỡng, vừa thể hiện nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc của người xưa.

Năm 1974, do ảnh hưởng của lũ lụt và thay đổi địa giới hành chính, chùa Giám được di chuyển từ khu vực ven sông Thái Bình đến vị trí hiện nay. Sau 7 tháng, việc di chuyển hoàn thành với hơn 7.000 ngày công và 511 chuyến xe bò trên quãng đường khoảng 7 km. Các cấu kiện gỗ được tháo dỡ, vận chuyển rồi lắp ghép lại, bảo đảm giữ dáng vẻ công trình.

Tháng 11/2023, trong dự án tu bổ, tôn tạo di tích quốc gia đặc biệt chùa Giám với kinh phí hơn 31,2 tỷ đồng, Cửu phẩm Liên hoa tiếp tục được hạ giải để tu bổ. Một số cấu kiện như cột trụ, xà, ván bệ được thay bằng gỗ lim; các cánh sen, tượng Phật và hoa văn chạm khắc được vệ sinh, bảo đảm giữ kiến trúc và màu sắc ban đầu.

Bà Trịnh Thị Hạ, phật tử chùa Giám - người trực tiếp tham gia quá trình hạ giải và dựng lại Cửu phẩmcho biết trước khi tháo dỡ, từng pho tượng, vị trí và tầng tháp đều được đánh dấu cẩn thận để bảo đảm lắp dựng đúng cấu trúc sau tu bổ.

Theo chị Ngô Thị Huyền, Phòng Quản lý di tích Cẩm Giàng, Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc, công tác bảo tồn Cửu phẩm Liên hoa chú trọng giữ gìn giá trị gốc, thường xuyên kiểm tra hiện trạng, hoàn thiện hồ sơ và đẩy mạnh số hóa. Nội dung thuyết minh cũng được xây dựng theo hướng gần gũi, giúp du khách hiểu hơn về giá trị kiến trúc, lịch sử và Phật giáo của công trình.

Cửu phẩm Liên hoa chùa Giám là một trong 33 bảo vật quốc gia của Hải Phòng. Các bảo vật thuộc nhiều loại hình như tư liệu Hán Nôm, hiện vật Phật giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu, đồ thờ tự, kim khí và các bộ sưu tập cổ vật, phản ánh sự phong phú của di sản văn hóa vùng đất ven biển.

Tại chùa Trăm Gian (xã An Phú), 864 tấm mộc bản lưu giữ nhiều loại văn bản như kinh, sách, luật, luận, sớ, điệp và bùa chú, thuộc gần 26 đầu kinh, sách chính. Các mộc bản được chế tác qua nhiều giai đoạn, chủ yếu vào thời Nguyễn và một số ít từ thời Lê, thế kỷ XVII - XVIII. Tấm có niên đại sớm nhất được khắc dưới triều vua Lê Cảnh Hưng, năm 1750.

Đây là nguồn tư liệu quý về hoạt động in khắc, truyền bá kinh sách và đời sống Phật giáo trong lịch sử. Giai đoạn 2023 - 2024, địa phương đầu tư hơn 29 tỷ đồng tôn tạo chùa, xây dựng nhà mộc bản, nhà thiền cùng nhiều hạng mục phụ trợ. Tháng 10/2025, mộc bản chùa Trăm Gian được công bố quyết định công nhận bảo vật quốc gia.

Hải Phòng còn có những bộ sưu tập cổ vật tư nhân giá trị. Tiêu biểu là bộ sưu tập An Biên của doanh nhân Trần Đình Thăng với gần 500 hiện vật bằng gốm, đá, gỗ, kim loại. Trong đó, 18 cổ vật đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia.

Đáng chú ý có sưu tập gốm men trắng An Biên gồm 9 hiện vật, niên đại thế kỷ XI - XII; hai đĩa gốm men ngọc thời Lý; đĩa gốm men lam tím, lư hương gốm hoa lam thời Lê sơ; hai đài đồng đốt trầm, nắp tượng nghê có niên đại thế kỷ XVI - XVII và bình đồng thuộc văn hóa Đông Sơn.

Nhằm nhận diện đầy đủ hơn giá trị bộ sưu tập, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Phòng từng tổ chức hội thảo khoa học về cổ vật tư nhân An Biên. Các đại biểu tập trung phân tích giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ, kinh tế, trao đổi về niên đại, quy định pháp luật đối với sưu tập tư nhân và giải pháp bảo vệ, phát huy giá trị hiện vật.

Theo ông Vũ Đình Tiến, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Phòng, việc nghiên cứu, nhận diện tổng thể giá trị bộ sưu tập An Biên sẽ cung cấp luận cứ khoa học để thành phố xây dựng chủ trương, giải pháp phát huy di sản. Qua đó, bộ sưu tập có thể trở thành nguồn lực phục vụ phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa Hải Phòng.

Đưa bảo vật đến gần hơn với công chúng

Tại Bảo tàng Hải Phòng cơ sở 2 hiện có trống đồng Hữu Chung và chum gốm hoa nâu Hiệp An. Khu di tích Côn Sơn lưu giữ 3 bảo vật gồm bộ tượng Tam Thế Phật, bia Côn Sơn Tư Phúc tự bi và bia Thanh Hư Động.

Các hiện vật được lập hồ sơ khoa học, theo dõi tình trạng định kỳ và bảo quản theo điều kiện phù hợp với từng chất liệu. Bảo tàng Hải Phòng đẩy mạnh số hóa tư liệu, xây dựng không gian triển lãm ảo, tạo điều kiện để người dân, du khách tìm hiểu và chiêm ngưỡng bảo vật trên môi trường trực tuyến. Cách làm này góp phần mở rộng khả năng tiếp cận di sản, đồng thời hạn chế tác động trực tiếp lên hiện vật gốc.

Hoạt động trưng bày chuyên đề và tham quan học đường cũng được chú trọng. Thông qua việc quan sát hiện vật, nghe giới thiệu về nguồn gốc, niên đại và giá trị lịch sử, học sinh, sinh viên có thêm cơ hội tìm hiểu di sản một cách trực quan, sinh động.

Trong bối cảnh Hải Phòng tập trung phát triển công nghiệp văn hóa, các bảo vật quốc gia còn có tiềm năng trở thành điểm nhấn trong sản phẩm du lịch văn hóa, hoạt động giáo dục và nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, việc khai thác cần gắn với yêu cầu bảo vệ hiện vật gốc, bảo đảm thông tin giới thiệu chính xác và điều kiện trưng bày phù hợp.

Mỗi bảo vật quốc gia đều lưu giữ một phần lịch sử, văn hóa của vùng đất Hải Phòng. Gìn giữ những hiện vật ấy không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý, nhà sưu tập mà còn cần sự chung tay của cộng đồng, để các giá trị di sản tiếp tục được trao truyền cho những thế hệ mai sau.