Hải Phòng tiên phong xây dựng mô hình 'thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật' - Bài 1: Từ chủ trương của Đảng đến hành động đi đầu của thành phố

Được Trung ương tin tưởng giao trọng trách là một trong những địa phương đi đầu xây dựng mô hình chủ nghĩa xã hội gắn với con người xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ mới, Hải Phòng trở thành địa phương đầu tiên trong cả nước triển khai Đề án xây dựng mô hình “Thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật”. Từ 15 địa phương thí điểm, thành phố đang từng bước kiến tạo nền quản trị dựa trên pháp luật, hướng tới một đô thị văn minh, kỷ cương, tạo động lực phát triển bền vững.

Nhiệm vụ chiến lược

Từ thực tiễn lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Đảng ta ngày càng hoàn thiện nhận thức lý luận về vai trò của pháp luật, xác định thượng tôn Hiến pháp và pháp luật là yêu cầu tất yếu trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

Tinh thần đó được khẳng định rõ tại Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới với quan điểm xuyên suốt: "Bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật". Tiếp đó, Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị xác định công tác xây dựng và thi hành pháp luật là "đột phá của đột phá" trong hoàn thiện thể chế phát triển đất nước.

Điều đó cho thấy, trong chiến lược phát triển quốc gia, pháp luật không chỉ là công cụ quản lý mà đã dần trở thành động lực phát triển, nền tảng kiến tạo một xã hội kỷ cương, văn minh và hiện đại.

Sau hợp nhất với tỉnh Hải Dương, Hải Phòng trở thành địa phương có quy mô dân số hơn 4,6 triệu người, diện tích trên 3.194 km², giữ vai trò cực tăng trưởng quan trọng của miền Bắc. Tốc độ đô thị hóa nhanh, hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh sôi động kéo theo nhiều thách thức mới về quản trị nhà nước, an ninh trật tự...

Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030 xác định mục tiêu xây dựng Hải Phòng trở thành thành phố Cảng công nghiệp hiện đại, văn minh, sinh thái và đáng sống tầm cỡ khu vực Đông Nam Á; đi đầu trong xây dựng mô hình chủ nghĩa xã hội gắn với con người xã hội chủ nghĩa. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần những giải pháp mang tính đột phá nhằm xây dựng một đô thị phát triển trên nền tảng kỷ cương, nơi người dân sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật.

Đề án xây dựng mô hình "Thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật" tại thành phố Hải Phòng giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo được UBND thành phố ban hành ngày 30/4/2026 đã ra đời từ bối cảnh ấy, với 5 trụ cột xuyên suốt gồm: hoàn thiện thể chế; đột phá trong tổ chức thi hành pháp luật; đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật; nâng cao hiệu quả quản lý hộ tịch, bảo đảm quyền nhân thân; tăng cường trợ giúp pháp lý cho các nhóm yếu thế.

Việc xây dựng mô hình "Thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật" là nhiệm vụ chiến lược lâu dài của thành phố, chính là cụ thể hóa các chủ trương của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và mô hình chủ nghĩa xã hội gắn với con người xã hội chủ nghĩa tại Hải Phòng. Đây là bước đi thể hiện quyết tâm chính trị của Đảng bộ thành phố trong kiến tạo môi trường phát triển mà mọi hoạt động đều vận hành trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật.

Khi pháp luật là thước đo của phát triển

Điểm tạo nên dấu ấn của đề án là lần đầu tiên Hải Phòng đặt thượng tôn pháp luật vào trung tâm của quá trình quản trị và phát triển, lấy mức độ tuân thủ pháp luật làm thước đo chất lượng điều hành của chính quyền, hiệu quả hoạt động của cơ quan, đơn vị và mức độ văn minh của xã hội.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, thành phố xây dựng Bộ tiêu chí "Thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật", tạo cơ sở đánh giá khách quan kết quả thực hiện tại các sở, ngành và địa phương. Các tiêu chí không chỉ đo đếm công tác xây dựng thể chế, tổ chức thi hành pháp luật mà còn đánh giá trách nhiệm người đứng đầu, chất lượng phục vụ nhân dân, hiệu quả hòa giải ở cơ sở, trợ giúp pháp lý và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp.

Đánh giá về cách tiếp cận này, Tiến sĩ Vũ Văn Tính, giảng viên Khoa Luật, Học viện Hành chính và Quản trị công (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) cho biết: Lâu nay, cụm từ như “Nhà nước pháp quyền”, “thượng tôn pháp luật” thường chỉ dừng lại ở mức khẩu hiệu, khó chuyển hóa thành hành động cụ thể và khó có cơ chế đo lường được. Vì vậy, sáng kiến của Hải Phòng trong việc xây dựng mô hình “Thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật” là một bước đi đáng ghi nhận, thể hiện nỗ lực cụ thể hóa tư tưởng Nhà nước pháp quyền ở cấp địa phương. Giá trị nổi bật nhất của đề án là việc thành phố xây dựng được Bộ tiêu chí đánh giá cụ thể, áp dụng riêng cho hai nhóm đối tượng là sở, ban, ngành và cấp xã.

Việc chuyển từ ý thức trừu tượng sang các chỉ số đo lường được như tỷ lệ văn bản sai sót, tỷ lệ hòa giải thành, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp, số vụ vi phạm hành chính… giúp chính quyền có công cụ quản trị thực chất chứ không dừng ở hình thức. Đây là điểm mới so với nhiều đề án tương tự trước đây.

Một điểm đáng chú ý khác là đề án tiếp cận pháp luật như một hệ sinh thái bảo đảm quyền con người. Điều này được thể hiện rõ qua việc đề án thiết kế đồng bộ 5 trụ cột, trong đó hoàn thiện thể chế và tổ chức thi hành pháp luật là "phần cứng" của Nhà nước pháp quyền và quản lý hộ tịch, trợ giúp pháp lý là "phần mềm", cùng trụ cột đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống. Việc đề án nâng tầm công tác hộ tịch và trợ giúp pháp lý thành những trụ cột cốt lõi cho thấy tư tưởng "lấy con người làm trung tâm" thể hiện rõ nét trong chính sách của đề án và định hướng của Hải Phòng.

Đồng thời, đề án ghi nhận một tư duy lập pháp văn minh, dứt khoát bỏ tư duy “không quản được thì cấm” khi xây dựng thể chế, kiến tạo môi trường pháp lý minh bạch, an toàn cho đầu tư, kinh doanh. Đề án cũng xác định rõ nguyên tắc không có “vùng cấm” trong thực thi pháp luật, mọi vi phạm phải được xử lý nghiêm minh, các bản án, quyết định phải được thi hành đầy đủ. Đây là yếu tố tạo dựng niềm tin xã hội, củng cố tính nghiêm minh của pháp luật và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.

Một nội dung đặc biệt quan trọng của của đề án là đặt trách nhiệm "nêu gương" của người đứng đầu, cán bộ, đảng viên ở vị trí trung tâm, coi đây là yếu tố quyết định để hình thành văn hóa pháp lý trong xã hội.

Ông Trần Ngọc Vinh, Ủy viên Ủy ban Pháp luật Quốc hội khóa 13 đánh giá: Hải Phòng từ nhiều năm nay đã là một địa phương có truyền thống chấp hành và thực thi pháp luật tương đối nghiêm túc, nằm trong nhóm các địa phương dẫn đầu cả nước về cải cách hành chính, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Đề án xây dựng mô hình “Thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật” là cụ thể hóa chủ trương của Trung ương định hướng xây dựng mô hình xã hội chủ nghĩa gắn với con người xã hội chủ nghĩa.

Thực tế, Hải Phòng đã và đang xây dựng mô hình xã hội chủ nghĩa trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, các mô hình được xây dựng mới hiện nay là sự tiếp nối việc xây dựng xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới với tiêu chí cụ thể. Tôi đặc biệt đánh giá cao việc đề án đặt trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên và người đứng đầu ở vị trí trung tâm. Bởi trong xây dựng Nhà nước pháp quyền, sự gương mẫu của đội ngũ cán bộ, đảng viên có ý nghĩa quyết định đối với việc hình thành văn hóa pháp lý trong xã hội.

Khi người đứng đầu nghiêm túc chấp hành pháp luật, khi cán bộ, đảng viên thực sự là những người tiên phong thượng tôn pháp luật và khi việc xử lý vi phạm không có vùng cấm thì niềm tin của nhân dân đối với pháp luật và đối với bộ máy nhà nước sẽ được củng cố, tạo nền tảng cho một xã hội kỷ cương và phát triển bền vững.

Thời gian vừa qua, các thế lực thù địch thường lợi dụng sự thiếu hiểu biết pháp luật để bóp méo bản chất của chế độ, kích động tâm lý bất mãn hoặc tạo ra những nhận thức lệch lạc trong một bộ phận người dân. Do đó, nâng cao nhận thức pháp luật cũng chính là nâng cao "sức đề kháng" của xã hội trước các quan điểm sai trái, thù địch. Khi người dân hiểu, tin và hành xử theo pháp luật sẽ là nền tảng để giữ vững ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội và củng cố niềm tin đối với Đảng, Nhà nước.

Ông Ngô Quang Giáp, Ủy viên Thành ủy, Giám đốc Sở Tư pháp Hải Phòng, cơ quan tham mưu xây dựng đề án, cho biết: Là đơn vị được thành phố giao chủ trì, tham mưu, xây dựng và triển khai đề án, ngay từ khâu nghiên cứu xây dựng đề án, chúng tôi xác định đây là một chương trình hành động lâu dài nhằm cụ thể hóa các chủ trương lớn của Trung ương và Thành ủy về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, xây dựng chủ nghĩa xã hội gắn với con người xã hội chủ nghĩa tại Hải Phòng. Toàn bộ nội dung đề án đều được xây dựng trên cơ sở khảo sát thực tiễn, nhận diện đúng những khó khăn, bất cập hiện nay, đồng thời kế thừa những mô hình, cách làm hiệu quả đã được kiểm chứng tại cơ sở. Vì vậy, Bộ tiêu chí thực hiện, các mục tiêu, tiêu chí đánh giá và giải pháp được thiết kế theo hướng cụ thể, có lộ trình, có cơ chế kiểm tra, giám sát và khả thi trong quá trình tổ chức thực hiện.

Sở Tư pháp kỳ vọng đến năm 2030, thành phố xây dựng được môi trường sống và làm việc mà ở đó mọi chủ trương phát triển đều đặt trên nền tảng Hiến pháp và pháp luật, góp phần xây dựng mô hình xã hội chủ nghĩa giai đoạn mới theo đúng tinh thần Trung ương giao cho thành phố Hải Phòng.

Phát biểu tại hội nghị xây dựng Bộ tiêu chí triển khai Đề án xây dựng mô hình “Thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật” giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo, bà Nguyễn Thị Minh Phương, Phó cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và tổ chức thi hành pháp luật (Bộ Tư pháp) đánh giá cao nỗ lực của Hải Phòng trong xây dựng đề án cũng như Bộ tiêu chí để lượng hóa cụ thể kết quả. Đây sẽ là cơ sở để đánh giá, nhân rộng những mô hình, cách làm hay trong toàn quốc.

Trong hành trình hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước đến năm 2045, thành phố Hải Phòng đặt mục tiêu kỷ cương, trách nhiệm và thượng tôn pháp luật là nguyên tắc xây dựng và phát triển. Khi pháp luật thực sự trở thành nền tảng vận hành của cả hệ thống chính trị và thấm sâu vào đời sống xã hội sẽ là tiền đề quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu Nghị quyết số 45-NQ/TW của Bộ Chính trị, xây dựng Hải Phòng trở thành thành phố công nghiệp phát triển hiện đại, thông minh, bền vững; là động lực phát triển của cả nước và vươn tầm khu vực châu Á.

HẢI VÂN - MINH NGUYỆT

Kỳ sau: Lực đẩy và những 'điểm nghẽn' tại cơ sở