Nhưng các em không đáng giận. Đáng phẫn nộ và lên án chính là những người lớn liên quan. Vì trục lợi, háo danh, vì nhiều lý do khác mà họ sẵn sàng bất chấp tất cả. Thử hỏi, nếu sự việc không bị phát hiện, kiểm tra, làm rõ, mỗi năm cả nước có biết bao “con sâu” như vậy; có biết bao sự gian dối, tiêu cực và đáng lo hơn cả là có nhiều em học thật, thi thật bị cướp đi cơ hội. Bởi thế, dư luận dậy sóng là lẽ đương nhiên.
Tuy nhiên, chuyện đúng, sai, xử lý vi phạm như thế nào sẽ có các ngành, những người có trách nhiệm làm rõ, trả lời trước công luận. Điều đáng bàn ở đây chính là cách thức tổ chức kỳ thi, nhất là kỳ thi “hai trong một” như tổ chức mấy năm nay. Mặc dù ngành Giáo dục coi đây là sự cải cách, đổi mới, đơn giản, đỡ tốn kém, thuận lợi cho thí sinh và phụ huynh và nhiều lần công bố là kỳ thi diễn ra nghiêm túc, thành công, nhưng bên cạnh đó vẫn có không ít ý kiến trái chiều. Đặc biệt, khi những “ung nhọt” của kỳ thi bị vỡ tung từ một số tỉnh thì các ý kiến trái chiều ngày càng nhiều với những phân tích, bình luận khá sâu sắc và thuyết phục. Một giảng viên Đại học Sư phạm Hà Nội 1 có mấy chục năm tâm huyết, gắn bó với nghề thẳng thắn phát biểu, đề nghị Bộ Giáo dục Đào tạo hãy xem xét lại cách thức thi “hai trong một” này. Bởi theo vị giảng viên này, không có đề thi nào đáp ứng nổi 2 yêu cầu trái ngược nhau: vừa phải dễ, cơ bản để học sinh vùng sâu, vùng xa có thể tốt nghiệp; lại phải có "độ khó" để các trường đại học tuyển sinh. Cũng theo giảng viên này, không đề thi nào có thể chống đỡ nổi với kiểu coi thi, chấm thi mang tính chất "vùng, miền", bất chấp tất cả như phát hiện ở tỉnh Hà Giang, Sơn La và còn ở nhiều tỉnh khác nữa. Càng đáng lo hơn khi theo nhiều giảng viên đại học, sau 3 năm thực hiện, chất lượng một bộ phận sinh viên ở các trường đại học giảm sút đáng kể.
Bởi thế, mới có nhiều đề nghị, thậm chí là tâm huyết của các nhà giáo, nhà quản lý giáo dục lâu năm là hãy trả lại tên cho các kỳ thi. Theo đó, hãy xét tốt nghiệp THPT và tổ chức thi vào đại học. Hãy để các trường đại học được quyền lựa chọn thí sinh đầu vào có chất lượng tốt để đào tạo nên những công dân tốt, có trí thức, có tài, có đức để cống hiến. Cũng có ý kiến cho rằng, nếu tái lập lại kỳ thi này sẽ lại rất tốn kém, mệt mỏi với cảnh lều chõng đi thi, lại ôn luyện cấp tốc và nhiều vấn đề khác nữa do đó, vẫn nên tiếp tục tổ chức các kỳ thi “hai trong một”. Còn luồng ý kiến khác cũng được đề cập tới nhiều trong thời gian gần đây là hãy đổi mới mạnh mẽ hơn nữa việc học và thi, xóa bỏ bệnh thành tích, hãy học hỏi các nền giáo dục tiên tiến khi học sinh tốt nghiệp trung học đủ điều kiện có thể tự do đăng ký vào các trường đại học nhưng đầu ra thì bị siết rất chặt, hoàn toàn không có chuyện đã vào đại học là nghiễm nhiên có bằng đại học…
Như thế, từ câu chuyện của tỉnh Hà Giang, Sơn La…, dư luận người dân đang mong chờ quyết định sáng suốt của ngành Giáo dục. Ngăn chặn tận gốc tiêu cực là việc buộc phải làm, nhưng điều nhân dân mong chờ hơn là cần lắng nghe và sửa chữa, tìm ra phương án tốt nhất, phân loại học sinh cụ thể, rõ ràng nhất để các em thực sự có thực lực được vào trường mong muốn; các em ít có khả năng hơn sẽ chọn con đường học nghề hoặc tìm công việc phù hợp. Hơn bao giờ hết, Việt Nam cần những chủ nhân tương lai trước hết phải là trung thực, trong sáng, sau nữa là tài năng, đức độ mới có thể gánh vác trọng trách lớn lao, xây dựng và phát triển đất nước.
